Werelderfgoed of niet? Unesco beslist over begraafplaatsen en herdenkingsplekken van de Eerste Wereldoorlog

Al vele jaren probeert Vlaanderen om erfgoed dat te maken heeft met de Eerste Wereldoorlog te laten erkennen als Unesco-werelderfgoed. Denk aan de vele militaire begraafplaatsen in de Westhoek, zowel Britse zoals Tyne Cot Cemetery in Zonnebeke of Duitse zoals Vladslo, met de beelden van het treurend ouderpaar van Käthe Kollwitz. Of herdenkingsmonumenten zoals de Menenpoort in Ieper, of het Ierse vredespark in Mesen. Op de lijst staat ook de crypte van de IJzertoren in Diksmuide.

In 2017 werd al eens een omstandig dossier ingediend bij de Unesco, door Vlaanderen, Wallonië en Frankrijk samen. Bijna 1.000 bladzijden dik, met alle mogelijke historische en actuele informatie over 139 sites, die de aanvragers willen laten erkennen. In Vlaanderen gaat het over 27 locaties in de Westhoek; er staan ook 16 sites op de lijst die in Wallonië liggen. Frankrijk vraagt om 96 begraafplaatsen en herdenkingsplekken te erkennen, onder meer aan de Somme of nabij Verdun.

Maar de vlieger ging niet op: de Unesco keurde het dossier niet goed. De organisatie wilde zich ook eerst zelf beraden over dit soort erfgoed. Kun je begraafplaatsen of herdenkingsplekken van oorlogsgeweld wel beschouwen als werelderfgoed? 

Vlaanderen heeft altijd de nadruk gelegd op het "vredeskarakter" van de sites. Er zijn ook al voorbeelden van dergelijk werelderfgoed. Het nazi-uitroeiingskamp Auschwitz-Birkenau staat op de Unescolijst, net als Hiroshima, de Japanse stad waar de eerste atoombom op werd gegooid in 1945.

De “reflectie” van de Unesco  werd begin dit jaar afgerond, en ja, dergelijke plekken kunnen een erkenning krijgen, als er aan bepaalde voorwaarden is voldaan. Is er sprake van verzoening, wordt het verhaal van alle kanten belicht, is er een educatief luik? De mogelijkheid wordt ook voorzien dat tegenstanders bezwaar kunnen laten horen.

Nu ligt hetzelfde dossier van België en Frankrijk opnieuw op tafel, met extra toelichting. Wat volgde was het advies van ICOMOS, de onafhankelijke ngo van experts die aanbevelingen doet aan de Unesco. ICOMOS stelt niet voor om het dossier integraal goed te keuren, maar om een kleiner aantal WO I-sites te erkennen (een 80-tal in plaats van de 139 voorgestelde) en ook enkel begraafplaatsen. Daar is de Frans-Belgische delegatie het niet mee eens, en dus is er druk onderhandeld bij de Unesco deze week.

Het comité dat over de erkenningen beslist, bestaat uit vertegenwoordigers van 21 landen; ons land is daarbij. De vergadering vindt plaats in Riyad, in Saoedi-Arabië. Er liggen tientallen dossiers op de tafel.

Het is niet de enige kandidatuur die met oorlog te maken heeft. Rwanda wil verschillende herdenkingsplekken voor de slachtoffers van de genocide van 1994 laten erkennen, maar dat ligt politiek gevoelig. Een voormalige gevangenis en foltercentrum in , nu een museum, is wel  ingeschreven op de werelderfgoedlijst.

Als de erkenning er komt, dan zouden de Eerste Wereldoorlog-sites de 16e inschrijving zijn voor België op de werelderfgoedlijst. De meest recente toevoegingen waren Wortel-Kolonie in de Kempen en het kuuroord Spa in 2021, telkens samen met vergelijkbare plekken in andere landen.

Bekijk de lijst hier onder, met tussen haakjes de datum waarop de monumenten, gebouwen, installaties of natuurzones werden ingeschreven:

Op dit moment zijn er 1157 “werelderfgoederen” in 167 landen .  Culturele schatten, natuurwonderen of een combinatie van de twee, uit alle tijdperken van de wereldgeschiedenis. Van de Grand Canyon in de Verenigde Staten tot het Kremlin en het Rode Plein in Moskou, van de opera van Sydney tot de Okavangodelta in Botswana. 

De status van werelderfgoed is een ereteken met grote, maar vooral symbolische waarde.  Er hangen geen centen aan vast. Het prestigieuze label kan wel helpen om subsidies los te weken voor restauratie en behoud.  

Dat plaatsen en gebouwen op de lijst belanden betekent helaas niet dat ze voor de eeuwigheid bewaard blijven. Door natuurlijke, maar vooral door menselijke oorzaken (verwaarlozing, bebouwing, exploitatie, oorlog of  klimaatopwarming) zijn tientallen werelderfgoederen bedreigd . Denk maar aan archeologische sites in Irak of Syrië of Libië.

Venetië dreigde tijdens deze Unesco-sessie op de lijst van het bedreigde werelderfgoed te komen, maar dat is uiteindelijk niet gebeurd. Dat is wel zo voor monumenten in de Oekraïense steden Kiev en Lviv. En eerder dit jaar ook al voor gebouwen in Odessa.

Behalve materieel erfgoed (gebouwen of landschappen) is er sinds 2003 ook een Internationale Representatieve Lijst van Immaterieel Erfgoed van de Mensheid van de Unesco. Immaterieel erfgoed, dat zijn sociale gewoonten, voorstellingen, rituelen, tradities, uitdrukkingen, overgedragen van generatie op generatie en belangrijk voor een gemeenschappelijke identiteit. 

In Vlaanderen gaat het onder meer over de Heilig Bloedprocessie in Brugge of de biercultuur. De lijst vind je hier.  Het carnaval van Aalst kwam in 2010 op de lijst met immaterieel erfgoed, maar werd daar in 2019 weer van geschrapt, nadat er karikaturale Joodse figuren opdoken in de carnavalsstoet. Eind dit jaar zou er een beslissing vallen over het unieke systeem van geestelijke gezondheidszorg in Geel, waarbij psychiatrische patiënten in gezinnen worden opgevangen.