Ontdek de kasteelhoeve Forreist in Brugge, winnaar van de Onroerenderfgoedprijs 2023

Vlaams minister van onroerend erfgoed Matthias Diependaele (N-VA) heeft de jaarlijkse Onroerenderfgoedprijs uitgereikt, vroeger bekend onder de naam Monumentenprijs. Dit jaar waren privéprojecten aan de beurt en de winnaar is de kasteelhoeve Forreist in Brugge. Dat is een gebouwencomplex uit het begin van de 19e eeuw, met bijzondere Egyptische details.

De eigenaars hebben de kasteelhoeve jarenlang gerestaureerd. De jury is daar heel lovend over: "Het is een integraal project waarin de initiatiefnemers landschappelijk, archeologisch en bouwkundig erfgoed opnamen in hun masterplan. Bij nieuwe erfgoedontdekkingen stuurden ze dat plan bij. Ze leerden uit hun erfgoed en lieten zo het project ‘rijpen’. Dat leidde tot een prachtig resultaat dat velen kan inspireren. Een terechte winnaar van de Onroerenderfgoedprijs 2023.” 

De publieksprijs is voor de huiskapel Robiano in Tervuren, die deel uitmaakt van het Amerikaanse softwarebedrijf SAS Institute. Dat project rijfde 38 procent van de stemmen van het publiek binnen. Er waren drie finalisten voor de Onroerenderfgoedprijs. De derde kandidaat was de jarenzestigwoning Leclercq-Vandamme van architect Willy Van Der Meeren in Leuven. Alledrie krijgen ze 2.500 euro; de winnaar nog eens 12.500 euro extra.

Een eervolle vermelding is er voor Janiek De Gryse van Ruben Willaert nv, projectleidster van de archeologische opgraving in de Sint-Baafskathedraal in Gent.  

De winnaar van de Onroerenderfgoedprijs is dus de kasteelhoeve Forreist in Sint-Andries (Brugge). De voorbije negen jaar hebben Marit en Pieter de vervallen hoeve in ere hersteld, tot het leifruit in de tuin toe. In verschillende gebouwen zitten ook merkwaardige Egyptische elementen, en dat heeft dan weer te maken met Napoleon. VRT NWS bracht een bezoek aan de interessante plek.

Op amper vier kilometer van het centrum van Brugge, een steenworp voorbij het voetbalstadion, ligt in een groene oase een bijzonder groepje gebouwen: het omwalde kasteel Forreist en de bijhorende hoeve, schuur, stallingen en orangerie. Een ommuurde moestuin en fruitgaard, een pluktuin vol kleurige dahlia’s, kippen, schapen en varkens: het is een idyllisch plaatje. Maar dat is het niet altijd geweest.

Toen de laatste adellijke bewoner van het kasteel overleed, werd het complex verkocht en Marit en Pieter werden de nieuwe eigenaars van de hoeve. “Toen ik het de eerste keer vanaf de straat zag, was alles nog overwoekerd,” vertelt Marit, “maar bij een tweede bezoek was ik overweldigd door de diversiteit van de gebouwen. Ik zag direct de droom.” 

De gebouwen gaan terug tot de tijd van Napoleon, licht Pieter toe. “In 1807 wilde baron Anselme de Peellaert, een telg uit een invloedrijke Brugse familie, hier een prestigieus project van maken. De Peellaert was kamerheer van Napoleon in Parijs. Door de nederlaag van Napoleon in Waterloo in 1815 is dat project nooit volledig gerealiseerd.” 

Alhoewel. Bij de restauratie zijn archeologische vondsten aan het licht gekomen die op grote weelde wijzen. “We hebben zelfs vloerverwarming gevonden in de ondergrond. Een verwarmde serre! Het was blijkbaar top of the bill toen om ananas te kweken. Dit toont hoe ambitieus De Peellaert was.” Dat zie je ook aan het beschilderde koepelgewelf van de orangerie.

Wat het meest opvalt aan de gebouwen zijn de Egyptische elementen. De voorgevel van de hoeve is rijkelijk versierd en geschilderd in lichte kleuren. Driehoekige deur- en raamopeningen, Egyptische zuilen met lotusbloemen: hoe komt dit exotisme in West-Vlaanderen terecht? Het antwoord moeten we zoeken bij Napoleon, bij wie de eigenaar van het kasteel in dienst was. 

Napoleon trok naar Egypte met een hoop historici en kunstenaars in zijn kielzog. “Al die informatie kwam terug; Egypte werd hip en rijke mensen wilden dit etaleren,” vertelt Pieter. Pikant detail: enkel de voorgevel van de hoeve is in Egyptische stijl, omdat die in het zicht ligt van het kasteel. De drie andere gevels zijn gewoon. Ook in de ommuurde tuin is er een duidelijke Egyptische invloed: een toegangspoort met twee forse torens, gemodelleerd naar een tempel van Isis.

De voorbije negen jaar hebben eigenaars Marit en Pieter de site stap voor stap onderzocht, blootgelegd en gerestaureerd. “We hebben zelf de handen uit de mouwen gestoken,” zegt Marit. “Ik zie ons nog al die oude moefen of bakstenen afkappen, om opnieuw te gebruiken. Een grote taak was ook het onderzoeken hoe het was, hoe het kan zijn, en om alle werk te coördineren.” 

Zo groot was de liefde voor de plek, dat het koppel er meteen is gaan wonen, toen het nog een halve ruïne was. “Zo krijg je echt voeling met de site,” zegt Pieter, die vol lof is voor de hulp van de overheidsdienst voor onroerend erfgoed.

“We hebben deze site zelf laten beschermen als monument. En het is goed om dit eens te zeggen: de mensen van onroerend erfgoed zijn echt een partner. Ze houden je project niet tegen. Er zijn natuurlijk veel regels, maar als je hiervoor gekozen hebt, dan bewaar je dit erfgoed in zo goed mogelijke staat.” Wat niet wegneemt dat dit veel geld en vooral tonnen energie en doorzettingsvermogen heeft gekost. “We hebben dit echt met hart en ziel gedaan, al die jaren,” zegt Marit. “Dag in dag uit in erfgoed leven: dat moet je graag zien en graag doen. En volhouden.”

Het resultaat is een bewoonbaar en ecologisch geheel, met drie wooneenheden, waarvan twee kangoeroewoningen. “Cohousing was van bij het begin onze insteek,” zegt Marit. In de vierkante ommuurde tuin is opnieuw leifruit aangeplant langs de muren en het kruisvormige pad. Tussen de gebouwen ligt een pluktuin, waar iedereen een boeketje kan komen samenstellen. Sara komt hier vaker: “Ik wandel door het bos tot hier. Het is een plek waar je tot rust kunt komen en dat is heel belangrijk voor mij.” 

Delphine leidt de pluktuin Madelie en woont sinds twee maanden in een van de gebouwen. “Dit is een heel inspirerende plek, waar ik veel leer. Het gaat over cohousing, maar ook over erfgoed en ecologie. We werken samen met een school uit de buurt; we hebben ook een sociale betekenis.”