Vijf weken na vrijspraak is terreurverdachte Nizar Trabelsi nog altijd niet vrij

De vrijspraak deze zomer kwam voor iedereen als een volledige verrassing: Nizar Trabelsi, een terreurverdachte die beweerde Osama bin Laden persoonlijk te hebben ontmoet, zat al tien jaar in Amerika in voorhechtenis te wachten op zijn proces. De man werd ervan beschuldigd een aanslag te hebben beraamd op de luchtmachtbasis van Kleine Brogel in 2001. Die aanslag is nooit effectief uitgevoerd.

Op 13 september 2001, twee dagen na de terreuraanslagen van 11 september, werd hij in Brussel gearresteerd. Nizar Trabelsi werd in ons land veroordeeld tot een straf van tien jaar. Nadat hij die straf tot op de laatste dag had uitgezeten, werd hij in 2013 door ons land aan Amerika uitgeleverd. Die uitlevering is altijd erg omstreden geweest omdat hij in Amerika eigenlijk terechtstond voor dezelfde feiten waarvoor hij in België al veroordeeld was.

Maar de Amerikanen wilden Nizar Trabelsi koste wat het kost hebben. Die interesse moet ook gezien worden in de tijdgeest. We zaten volop in de naweeën van de aanslagen van nine eleven en Amerika en alle bondgenoten voerden een erg hevige war on terror. Als er dan een Tunesische ex-voetballer (Trabelsi speelde in de Duitse Bundesliga en werd ooit nog gescout door Standard) luidop verkondigt dat hij in Afghanistan Osama bin Laden ontmoette, krijgt zo iemand ook een hoge symboolwaarde. 

Daarbij komt dat de Belgische politie en justitie bijzonder nauw samenwerkten (en dat doen ze nog altijd) met de Amerikaanse collega’s in de strijd tegen het terrorisme. België had er ook belang bij de Amerikanen niet te veel in de weg te leggen. Trabelsi had de reputatie in de gevangenis zich te gedragen als ronselaar, al wordt dat door zijn advocaten tegengesproken.

Hoe dan ook, Nizar Trabelsi werd beschouwd als een even lastige als gevaarlijke gedetineerde. Als de Amerikanen hem vragen, waarom zouden we hem dan niet geven, zo luidde toen in politie- en justitiekringen de redenering. Zij blij, wij blij.

Vier Belgische ministers van Justitie hebben met het dossier-Trabelsi te maken gehad. Het was Stefaan De Clerck (CD&V) die zijn handtekening zette onder de uitlevering, Annemie Turtelboom (Open VLD) die de uitlevering effectief uitvoerde en Koen Geens (CD&V) en Vincent Van Quickenborne (Open VLD) die met de gevolgen te maken kregen. Maar allen zijn in meer of mindere mate de Amerikanen erg ter wille geweest in dit dossier.

De zaak-Trabelsi is voorwerp geweest van tal van rechtszaken. Er zijn uitspraken te vinden van rechtbanken die het licht op groen hebben gezet voor de uitlevering, maar er zijn meer uitspraken te vinden die België hiervoor op de vingers tikten. Ons land is overigens ook veroordeeld door het Europees Hof hiervoor. En recenter, in het najaar van 2022, herhaalde ook het Brussels hof van beroep dat Nizar Trabelsi eigenlijk nooit had mogen worden uitgeleverd door ons land. Meer, het Brussels hof stelde dat ons land verplicht was die uitlevering ongedaan te maken. Lees: Nizar Trabelsi terug te laten komen. 

Onder andere door de vele procedureslagen zat Nizar Trabelsi tien jaar in eenzame opsluiting in Amerika te wachten op zijn proces. Die eenzame opsluiting mag best letterlijk genomen worden. Als terreurverdachte had de man een bijzonder statuut. Dat kwam er in de praktijk op neer dat hij voortdurend in zijn cel gemonitord werd door camera’s, dat hij geen contact had met andere gedetineerden, dat het licht in zijn cel dag en nacht bleef branden, dat hij erg beperkte bezoekmogelijkheden kreeg, geen daglicht te zien kreeg… 

Na tien jaar voorarrest verscheen Nizar Trabelsi deze zomer dan eindelijk voor een rechtbank waar zijn zaak ten gronde behandeld zou worden. En hoewel er van Amerikaanse zijde altijd geargumenteerd werd dat Trabelsi voor andere feiten moest terechtstaan dan dewelke waarvoor hij al in België veroordeeld was, viel het wel op dat de cruciale getuigen in Amerika vier Belgen waren.

Twee mensen van de Belgische Federale Politie vlogen over en ook de toenmalige onderzoeksrechter Christian De Valkeneer was aanwezig. In allerlaatste instantie werd zelfs federaal procureur Bernard Michel nog opgeroepen. Dat laatste was alleen al praktisch geen sinecure, op dat moment liep ook nog het terreurproces in Brussel (waar Michel het Openbaar Ministerie vertegenwoordigde). Voor een rechtszaak die zogezegd geen herhaling was van het Belgisch proces, is dat toch wel een bijzonder zwaarwichtig lijstje Belgische getuigen… 

Voor het Amerikaanse Openbaar Ministerie leek het bij voorbaat een gewonnen zaak. Maar de Amerikaanse advocaten van Nizar Trabelsi zijn er blijkbaar in geslaagd de bewijslast op losse schroeven te zetten. Twee elementen wogen daarin door. 

De Amerikaanse volksjury fronste de wenkbrauwen toen ze hoorde hoe de verhoren van Trabelsi door onderzoeksrechter De Valkeneer destijds precies verliepen. De Amerikaanse advocate, Sabrina Schroff, toonde aan dat er tussen de onderzoeksrechter en de verdachte veel te veel gepraat werd in een informeel sfeertje, tot en met in de toiletten. 

Nizar Trabelsi was, zo werd aangevoerd, nogal onder de indruk van de overredingskracht van de magistraat om, in zijn eigen belang, over te gaan tot bekentenissen. Dat van al die informele gesprekken nauwelijks iets terug te vinden is in officiële processen-verbaal, wekte argwaan bij de juryleden. Van de urenlange gesprekken tussen verdachte Trabelsi en de onderzoeksrechter (en de speurders) was er amper een resumé van enkele lijntjes.

En dan was er nog de getuigenis van Richard Reid, bijgenaamd de shoe bomber. Reid is een Brits-Jamaicaans terrorist die in 2003 in de Verenigde Staten veroordeeld werd tot een levenslange gevangenisstraf op beschuldiging van terrorisme. Reid stapte op een American Airlines lijnvlucht tussen Parijs en Miami met pentriet in zijn schoenen verborgen, een bijzonder krachtige explosieve stof.

Reid getuigde op het proces-Trabelsi dat die laatste absoluut niet het profiel had van een Al Qaeda-terrorist. Reid plaatste ook grote vraagtekens bij de missie die Osama bin Laden aan Trabelsi gegeven zou hebben. En de getuigenis van de ex-vrouw van Trabelsi op het Amerikaanse proces deed hij ook af als ongeloofwaardig. In de hoogste Al Qaeda-kringen worden vrouwen niet betrokken bij geheime operaties, zo zei hij. 

Hoe dan ook viel voor Trabelsi op vrijdag 14 juli 2023 op het eind van zijn proces het verlossende woord: vrijspraak. Maar de euforie was van erg korte duur. Het woord vrijspraak is nog niet hetzelfde als vrij, zo bleek al snel. Nizar Trabelsi, die Amerika absoluut altijd al wou hebben, werd plots beschouwd als een ongewenste vreemdeling.

Amerika had er destijds veel voor over om de man in Amerika te krijgen, maar eens vrijgesproken werd hem duidelijk gemaakt dat hij het grondgebied moest verlaten. Nizar Trabelsi was ongewenst vreemdeling en werd van de ene vrijheidsberoving (de gevangenis) overgebracht naar de andere (een centrum voor illegalen). In eerste instantie had hij daar een soepel regime, hij kon er zelfs even voetballen, maar volgens de laatste info zit de man opnieuw in eenzame opsluiting. 

Nizar Trabelsi wacht in Amerika dus op zijn uitwijzing. Dat dreigt opnieuw het voorwerp van een juridische uitputtingsslag te worden. Voor de verdediging van Trabelsi is het duidelijk: Trabelsi moet terugkomen naar het land dat hem nooit had mogen uitleveren. België dus.

Zij voelen zich in dat standpunt gesteund door de uitspraken van het Europees Hof en het Brussels hof van beroep. Bovendien, zo is daar te horen, mag het stilletjes aan ophouden: de man zat tien jaar ten onrechte vast, het is tijd om hem vrij te laten en de uitspraak van het Brussels hof van beroep te respecteren.    

Maar de Amerikaanse justitie redeneert anders. Nizar Trabelsi heeft de Tunesische nationaliteit en dus is het logisch dat hij terug naar Tunesië moet.

Maar er is wel een moeilijkheid. In het uitleveringsverdrag tussen België en Amerika staat expliciet dat Nizar Trabelsi niet aan Tunesië uitgeleverd mag worden. Dat heeft te maken met een veroordeling die Nizar Trabelsi in dat land kreeg.

Hij werd er op 26 januari 2005 bij verstek (hij zat immers op dat moment al vast in België) veroordeeld tot een gevangenisstraf van tien jaar. Die Tunesische straf kreeg hij vanwege zijn activiteiten in Afghanistan en zijn lidmaatschap van Al Qaeda. De uitspraak gebeurde door een militaire rechtbank in Tunis. Om die reden, een vonnis van een uitzonderingsrechtbank, erkennen noch de Belgische noch de Amerikaanse justitie die uitspraak. 

Toch is de Amerikaanse justitie van plan Trabelsi naar Tunesië te sturen. En dat kan perfect, zo zeggen ze. Want er is, formeel juridisch gesproken, een verschil tussen een uitwijzing (expulsion) en een uitlevering (extradition). Het eerste gebeurt met illegalen, het tweede met verdachten of veroordeelden. 

Die gedachtegang komt België goed uit. Formeel gesproken kan ons land zich op het standpunt plaatsen dat het met deze zaak niets meer te maken heeft. Dit is een zaak tussen Amerika en Tunesië. Wat zou België daarin moeten tussenbeide komen?

Trabelsi heeft geen enkele verblijfstitel in ons land. Hij kwam destijds hierheen om een aanslag te plegen, werd hier veroordeeld, werd later uitgewezen naar Amerika, en daar vrijgesproken. Leve de onafhankelijke justitie! Maar waarom zou België de man terug hierheen halen, zo luidt de redenering die in politieke kringen te horen is. Want ook in de hypothese dat ons land Trabelsi destijds niet uitgeleverd zou hebben aan Amerika, zou hij wellicht na het uitzitten van zijn straf ons land zijn uitgewezen richting Tunesië.

Dat België ook een verantwoordelijkheid heeft in deze kwestie door iemand uit te wijzen die niet uitgewezen mocht worden, wordt afgedaan als, door de ene, "misschien een historische vergissing", door de andere als een "verkeerd begrepen emotie die juridisch van geen tel is". We moeten nu toch ook geen humanitair visum geven aan een in België veroordeeld terrorist, zo valt te horen. Dat Nizar Trabelsi hier in België gehuwd is, wordt ook al niet erkend want het gaat om een religieus huwelijk, geen wettelijk huwelijk.

Als Nizar Trabelsi naar Tunesië uitgewezen zou worden, zal hij dus ook daar opgesloten worden. Ondanks de vrijspraak in Amerika is Nizar Trabelsi dus nog niet vrij en het is maar de vraag of dat de eerstvolgende tien jaar wel zo zal zijn.