Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden heel wat mensen uit de bezette gebieden door de Duitsers verplicht tewerkgesteld in Duitsland. Op het hoogtepunt zelfs 310.000. Ze moesten daar werken in wapenfabrieken of andere bedrijven om de Duitse economie draaiende te houden. Vaak blijft dit aspect van de oorlog onderbelicht, toch kwam het naar boven in de reeks Mysteries van Vlaanderen waarin Radio2 geheimzinnige verhalen probeert te verklaren.
Mysteries van Vlaanderen: 310.000 Belgen verplicht tewerkgesteld in WO II
Margot Vanvolsem
Gepubliceerd:
Radio2 ontrafelt de hele zomer lang mysteries uit Vlaanderen en Brussel. Met de hulp van luisteraars en experten proberen mysteriejagers Sam De Meulder en Ward Schouppe het antwoord te vinden op geheimzinnige verhalen. Deze week behandelen ze het mysterie van een liefdesbrief met Hitlerpostzegels op, die achter drie lagen behangpapier in Dendermonde verstopt zat. De briefschrijver blijkt een verplicht tewerkgestelde in Duitsland te zijn.
De verplichte tewerkstelling tijdens de Tweede Wereldoorlog blijft vaak onderbelicht en toch gaat het over heel wat mensen. Uit België alleen al zijn er 310.000 mensen door de Duitsers naar Duitsland gestuurd om daar te werken. Dat was het hoogste aantal en deed zich voor in 1943, schrijft Dirk Luyten, onderzoeker bij het Rijksarchief Cegesoma . Ze werden tewerkgesteld in de Duitse oorlogsindustrie.
Het gaat vooral om mannen tussen 18 en 50 jaar en ongehuwde vrouwen tussen 21 en 35 jaar. Natuurlijk waren er uitzonderingen: wie in sectoren werkte in België, die voor de Duitse oorlogseconomie van groot belang waren, zoals steenkoolmijnen, ontsnapte aan de deportatie. Ook vrouwen werden in principe vanaf 1943 niet meer naar Duitsland gestuurd. Dit kwam omdat er veel protest was vanuit de katholieke kringen omwille van de bedreiging van de morele integriteit.
Wat is verplichte tewerkstelling?
De eerste verplichte tewerkstelling kwam er in maart 1942. Eerst werden de mensen verplicht tewerkgesteld in België en Noord-Frankrijk. Vanaf oktober 1942 kwam Duitsland erbij. "Ze hadden meer soldaten nodig om op de verschillende fronten te gaan vechten waardoor er een tekort aan arbeidskracht kwam" zegt Dirk Luyten van het Rijksarchief Cegesoma." Je werd gekozen door een soort jaarklassenactie. Wie in een bepaald jaar was geboren, werd opgeroepen. Dit werd gedaan om grote groepen te kunnen bereiken. Het valt te vergelijken met de vroegere verplichte legerdienst."
Soorten tewerkstelling
Er waren twee situaties, zegt Luyten. "Je had tewerkgestelden die in een wapenfabriek werkten en in barakken woonden. Je kon dit vergelijken met een soort kazerneregime." Aan de andere kant kon je werken in een landbouwbedrijf en dan logeerde je bij een familie. Die mensen hadden geluk, zegt Luyten.
Volgens Luyten was het bij de wapenfabriek in de barakken een half vrij regime. Men kon op stap gaan, maar het was niet zonder risico, want de geallieerden wilden vooral de wapenfabriek bombarderen. De barakken lagen niet ver van de fabriek waardoor er een groot risico was om gewond te raken of om te komen.
Jo Peeters van het Huis van het Belgisch-Franse verzet voegt eraan toe dat in 1944 de fabrieken de opdracht kregen hun arbeiders als levend schild te gebruiken tegen de bombardementen.
Mishandelingen?
Luyten gaat er niet van uit dat de arbeiders mishandeld werden. Verplichte tewerkgestelden werden normaal betaald en ze waren onderworpen aan de toenmalige Duitse sociale zekerheid. Maar toch was het oppassen geblazen: “We mogen niet vergeten dat je in nazi-Duitsland zit. Men probeerde zoveel mogelijk te produceren. Wie zich niet aan de regels hield, werd gesanctioneerd en naar een strafcompagnie gestuurd. Daar werd je zeker niet goed behandeld.”
Conservator Anne Friebel van de Arolsen Archieven geeft een voorbeeld van een Belg die in zo'n strafcompagnie terecht kwam en waar het niet goed afgelopen is. Raoul Dernies zou ruzie gemaakt hebben met zijn baas en "Duitse varkens" hebben geroepen. Hij werd gedeporteerd naar een kamp en is daar omgekomen door slechte levensomstandigheden.
Soms ook vrijwillig
Verplicht tewerkgestelden mochten aanspraak doen op een statuut en een tegemoetkoming van de Belgische Staat. Maar er waren ook mensen die vrijwillig voor de Duitsers gingen werken. "De mensen die vrijwillig zijn gaan werken in Duitsland voor de invoering van de verplichte tewerkstelling waren dus theoretisch strafbaar. Deze mensen kunnen dan ook geen aanspraak maken op een tegemoetkoming. Verplichte tewerkstelling wordt niet gezien als collaboratie", zegt Luyten.
Toch was er een voordeel voor de arbeiders die vrijwillig zijn vertrokken naar Duitsland. Peeters vertelde ons dat wie vrijwillig inschreef 750 bfr verdiende. Sommigen dachten: gaan moeten we toch en schreven zich in. Maar dat statuut bracht naoorlogs problemen, besluit Peeters.
