Ligt de sleutel van de Spaanse regeringsvorming bij Carles Puigdemont, de naar België gevluchte Catalaanse separatist?

Wie had dat gedacht? Voor de Spaanse parlementsverkiezingen van 23 juli was de grote vraag of de rechtse Partido Popular ook op nationaal niveau een meerderheid zou vormen met de uiterst rechtse partij Vox, al dan niet via gedoogsteun. Zover komt het voorlopig niet. De PP scoorde minder goed dan gepeild, de PSOE van huidig premier Pedro Sánchez beter dan gepeild. En dus rolt na de verkiezingen niet Vox over de Spaanse tongen, wel de Catalaanse separatistische partij Junts en de sterke man daarvan, Carles Puigdemont.

Want niemand minder dan de naar België gevluchte Catalaanse ex-minister-president lijkt op dit moment de kingmaker te zijn in de Spaanse regeringsvorming. Met zijn 7 zetels in het Spaanse parlement zou Junts zowel een linkse als een rechtse regering in het zadel kunnen helpen (door gedoogsteun te geven of zich net te onthouden tijdens de vertrouwensstemming in het parlement). Wordt de nieuwe Spaanse regering vanuit Waterloo (Puigdemonts zelfgekozen ballingsoord) gevormd?

Mathematisch kan het allemaal, maar dat betekent niet dat het ook zo zal verlopen. De politieke realiteit is veel complexer dan dat. Een regeringsvorming is meer dan een wiskundige berekening. Om te beginnen lijkt een coalitie van de PP en Vox gesteund door Junts zeer onwaarschijnlijk. Junts enerzijds en PP en Vox anderzijds zijn "echte aartsvijanden", duidt historica Sarah De Vlam.

"De PP en Vox zijn twee partijen die voor Spanje staan, Vox wil zelfs terug naar een centralistisch en unitair Spanje", zegt ze in "De ochtend" op Radio 1. Steun van het separatistische Junts voor die partijen is dus "vrijwel onmogelijk". "Ik denk dat iedereen in Spanje echt van zijn stoel zou vallen, mocht dat gebeuren."

Maar ook steun aan een linkse coalitie is helemaal niet evident. "De voorzitster van Junts heeft ook zelf gezegd: wij zijn niet de partij die Spanje wil redden. En dat komt omdat zij de facto de Spaanse staat niet meer erkennen. Dus waarom zouden zij een bijdrage leveren aan een linkse, progressieve, Spaanse coalitie?" Ideologisch gezien staat Junts trouwens dichter bij de PP dan bij de PSOE, los van het onafhankelijkheidsdenken.

"Het enige doel van Junts is afstevenen op die Catalaanse onafhankelijkheid", zegt De Vlam, die denkt dat Junts dan ook heel zware eisen op tafel zal leggen om een linkse coalitie te steunen. Een van die eisen is bijvoorbeeld totale amnestie voor de Catalaanse leiders die veroordeeld zijn. Die kregen onder de huidige linkse regering al strafkwijtschelding, waardoor ze opnieuw vrij zijn. Volledige amnestie zou inhouden dat ze in feite nooit veroordeeld zijn geweest en dus ook hun politieke activiteiten weer zouden kunnen opnemen.

Een tweede grote eis is een nieuw referendum over Catalaanse onafhankelijkheid, zoals er een in 2017 werd gehouden. Maar dat werd door de Spaanse regering als illegaal beschouwd. Junts wil een referendum zoals het Schotse referendum in 2014, erkend door de Britse regering.

Eisen die voor Sánchez zeer moeilijk verteerbaar zijn. "De PSOE zegt dat ze een grondwettelijke partij zijn, dus die amnestie en zeker ook dat referendum, dat niet in de grondwet staat, is eigenlijk onbespreekbaar. Ik denk dat de enige zaak die min of meer bespreekbaar is, een nieuw goed financieel pact of statuut is, met meer geld en meer bevoegdheden voor Catalonië. Dat is, denk ik, wat Sánchez kan bieden aan Junts."

Maar of het ook zover zal komen, valt zeer af te wachten. Nog meer toegevingen aan Catalonië is voor Sánchez een moeilijke keuze. Hijzelf en zijn regering krijgen nu al het verwijt dat ze afhankelijk zijn van separatistische partijen in Catalonië en Baskenland (de huidige linkse coalitie is een minderheidscoalitie, gesteund door kleine regionale partijen).

Maar ook voor Junts is het een harde noot om te kraken. "De onafhankelijkheidsbeweging staat niet meer zo sterk als in 2017. Dus als zij die weer willen aanzwengelen, hebben zij vooral belang bij een zo rechts mogelijk Spanje, want dan komt dat beeld van die - repressieve - vijand weer naar boven", zegt De Vlam.

Junts zou er in die zin voor kunnen kiezen om geen linkse coalitie te steunen, waardoor er allicht nieuwe verkiezingen zullen komen en de kans op een coalitie van rechts en uiterst rechts nog groter wordt. Maar daarmee zou de partij ook in het eigen Catalaanse vel snijden. "Catalonië zal in zo'n Spanje mee de dieperik in worden getrokken", meent De Vlam. "Ik vraag me toch af of Puigdemont dat op zijn geweten wil hebben."

Hetzelfde geldt overigens voor Sánchez. De Spaanse premier zou zichzelf alsnog kunnen opvolgen door toegevingen te doen aan Junts, toegevingen die hij misschien liever niet doet. Het alternatief is ook voor hem nieuwe verkiezingen en de kans dat Vox alsnog aan de macht komt. Net daarvoor heeft hij de Spanjaarden tijdens de campagne gewaarschuwd, met enig succes.

Zowel in Madrid als in Waterloo zullen moeilijke knopen doorgehakt moeten worden.