"We moeten ons voorbereiden op zaken die ongekend zijn": wereldwijde warmterecords blijven zich opstapelen

Het was verwacht dat het nieuwe maandrapport van de Europese klimaatdienst Copernicus voor juni alarmerend zou zijn, en dat is het ook geworden. Het is het zoveelste signaal dat de klimaatopwarming hard gaat, na eerdere berichten over onder meer de warmste dag ooit gemeten voor de hele aarde, eerder deze week nog.

De oorzaak is dubbel: we blijven maar broeikasgassen in de atmosfeer pompen door het gebruik van fossiele brandstoffen, terwijl de wereldwijde opwarming momenteel extra in de hand wordt gewerkt door het terugkerende weerfenomeen El Niño. Wetenschappers hebben herhaaldelijk voor deze records gewaarschuwd. 

Eerst de temperatuur: nooit was het zo warm op aarde tijdens een volledige junimaand. Juni 2023 blijkt maar liefst 0,53 graden warmer dan het langjarig gemiddelde van 1991 tot 2020. Een halve graad lijkt niet veel, maar wereldwijd bekeken zijn schommelingen kleiner en telt elke tiende van een graad.

"Het is een enorme sprong", bevestigt klimatoloog Nicole Van Lipzig (KU Leuven). 

Het vorige record uit juni 2019 wordt met een vrij grote marge gebroken, zo blijkt uit onderstaande grafiek van Copernicus. De grafiek toont de jaarlijkse afwijkingen van het dertigjarige gemiddelde 1991-2020, waarbij te zien is hoe de planeet de jongste jaren steeds verder opwarmt. 

Bovenop de maandcijfers van juni komen enkele recente dagrecords. Maandag was het wereldwijd de warmste dag ooit gemeten, met een gemiddelde temperatuur van 17,01 graden Celsius, berekende de Universiteit van Maine op basis van satellietdata en wiskundige modellen. 

Dat kersverse dagrecord werd dinsdag alweer gebroken. Toen werd het gemiddelde op basis van weerstations wereldwijd berekend op 17,18 graden Celsius. Woensdag werd dat record geëvenaard.

Zo'n all-time dagrecord gaan we nog vaker zien de komende dagen en weken, experts verwachten dat deze week wereldwijd de warmste ooit kan worden. 

"Er komt heel veel op ons af: extreme regens, droogte, bosbranden, extreme hitterecords. Dit is nog maar het het topje van de ijsberg. In de toekomst gaan deze fenomenen nog sterker worden", waarschuwt Van Lipzig, professor Geografie aan de KU Leuven. "We moeten ons voorbereiden op zaken die ongekend zijn," verwijst ze onder meer naar de waterbom in het oosten van België die we niet hadden zien aankomen, in juli 2021.

Van Lipzig zegt dat de klimaatmodellen dit wel voorspeld hadden, maar geeft toe dat het "met de extremen heel snel gaat" momenteel. "De impact op de samenleving door het toenemen van die extremen is heel groot. Het goede nieuws is dat we weten wat we eraan kunnen doen (zo snel mogelijk de fossiele brandstoffen laten varen) en het is zeker nog niet te laat", benadrukt Van Lipzig. Elk tiende van een graad dat het op termijn minder zal opwarmen, telt immers. 

Misschien nog verontrustender - en uiteraard sterk gelinkt aan de recente records - is dat de oceanen steeds verder opwarmen, meldt Copernicus nog. Oceanen absorberen een groot deel van de extra warmte door het broeikaseffect, meer dan 90 procent. Ze beleefden al een warmterecord voor de maand mei, wat zich nu doorzet in juni.

Ook hier wordt het vorige record niet met een kleine marge verbroken, maar veeleer verpulverd, zoals op onderstaande grafiek van Copernicus af te lezen is. Ook deze grafiek toont de jaarlijkse afwijkingen van het gemiddelde voor de periode 1991-2020. "Het gaat echt heel snel", vertelde klimatoloog Wim Thiery daar eerder al over. Hij had het toen over de recordcijfers begin mei.  

Specifiek voor de Atlantische Oceaan was er een grote warmtepiek in juni. Copernicus meldt "extreme mariene hittegolven" rond Ierland, het Verenigd Koninkrijk en in de Baltische Zee.

Bovendien blijkt het natuurlijke weerfenomeen El Niño sterker te worden. El Niño zorgt voor warmer oppervlaktewater in het oosten van de Stille Oceaan, rond de evenaar. Dat brengt wereldwijde weersveranderingen mee, want oceanen bepalen nu eenmaal voor een groot deel mee ons weer.  

"Als het zeewater voor onze kust warm is, dan gaat er veel water verdampen. Als er dan een stormsysteem komt, dan kunnen de stormen heftiger worden. Als er koude lucht vanuit het noorden over dat warme zeewater komt, dan ontstaan er stormsystemen die heel erg onstabiel en heftig zijn. Dat hebben we gisteren nog gezien in Nederland met de storm Poly. Het was de hevigste zomerstorm ooit gemeten in Nederland. In een ongewijzigd klimaat had zo'n zomerstorm ook gekund, maar dan was hij minder heftig geweest en was de kans op zo'n storm was ook kleiner geweest." 

Onderstaande afbeeldingen tonen hoe het noorden van de Atlantische Oceaan (links) veel warmer was dan het gemiddelde van de periode 1991-2020. Hoe meer oranje en rood, hoe warmer; hoe blauwer, hoe koeler. Rechts een beeld van het oosten van de Stille Oceaan, waar heel duidelijk het effect van El Niño te zien is met warmere wateren rond de evenaar.

De opwarming blijft niet zonder gevolg voor de oppervlakte van zee-ijs rond de Zuidpool. Die was nooit kleiner tijdens een maand juni, en lag 17 procent lager dan gemiddeld. Ook hier werd het vorige (laagte)record met een substantiële marge gebroken.