Natuurgebied herstellen, meer groen in steden en 3 miljard nieuwe bomen: wat staat er in de natuurherstelwet?

Europa kampt met een dubbele milieucrisis: een klimaatcrisis en een biodiversiteitscrisis. Het klimaat verandert razendsnel door de uitstoot van broeikasgassen. Tegelijk doet de dieren- en plantenrijkdom het schrikbarend slecht. Eén op de drie vlinder- en bijensoorten gaat bijvoorbeeld achteruit. Dat is een probleem, want we hebben die insecten nodig voor onze voedselvoorziening.  Gezonde rivieren en bossen zijn dan weer een buffer tegen overstromingen en hitte.

Daarom heeft de Europese Commissie een pakket aan maatregelen voorgesteld, de Green Deal. En een van de pijlers van die Green Deal is de natuurherstelwet.

Maar wat staat er nu eigenlijk allemaal in die natuurherstelwet? Dat zal pas blijken wanneer de verordening eenmaal afgeklopt wordt, en dat zal nog wel even duren. De onderhandelende partijen (Europees Parlement en de lidstaten) hebben de voorbije maanden hun eigen standpunt over het voorstel van de Commissie bepaald. Die drie zullen nu verder met elkaar onderhandelen over de punten en de komma's.

Maar de grote lijnen zijn wel al duidelijk.

De Commissie wil dat er tegen 2030 op minstens 20 procent van de Europese oppervlakte natuurherstelmaatregelen van kracht zijn, op land én op zee. Tegen 2050 moet dat het geval zijn voor àlle natuur die in slechte staat is. Als het om beschermde natuur gaat, zou dat verplicht worden. Buiten de natuurgebieden moeten er inspanningen gedaan worden, maar dat is niet verplicht.

De lidstaten zullen daarvoor elk hun eigen nationaal plan moeten ontwikkelen. Het zal dan aan de Europese Commissie zijn om al die plannen af te wegen, naast elkaar te leggen en te bekijken of het Europese doel effectief gehaald wordt.

Hoe dat eruit ziet, zo'n natuurherstelmaatregel? Bijvoorbeeld meer dood hout laten liggen in bossen. Daar hebben allerlei insecten-, amfibieën en vogelsoorten baat bij. Andere maatregelen zijn meer bomen van verschillende leeftijden met elkaar combineren, of verschillende bossen met elkaar verbinden zodat ze samen een groter ecosysteem vormen.

Om te bepalen welke natuur nood heeft aan herstel, kan je die vergelijken met de toestand enkele decennia geleden, bijvoorbeeld in 1950. Zijn de vogelpopulaties er achteruit gegaan, of is de oppervlakte verminderd? Dan weet je dat er werk aan de winkel is. Voor de duidelijkheid: dat wil niet per se zeggen dat de Commissie die natuur ook in precies dezelfde staat wil herstellen.

De doelstelling om zulke grote stukken natuurgebied te herstellen, zorgde voor nogal wat zenuwachtigheid, vooral bij lidstaten die veel aan bosbouw doen (Finland) of dichtbevolkt zijn (Nederland, België). Daar is immers minder ruimte voor natuurherstel.

Daarom zal de doelstelling gelden voor de hele EU, en niet voor individuele lidstaten. Dichtbevolkte landen kunnen de lat dus iets lager leggen als andere landen wat meer doen.

Wat de Commissie betreft, hoeven die ecosystemen niet allemaal hermetisch afgegrendeld te worden, zoals sommige tegenstanders vrezen. Er is best plaats voor economische activiteiten, zolang dat het natuurherstel niet in het gedrang brengt. De Commissie denkt dan in eerste instantie aan woningen en hernieuwbare energie. Ze geeft zelf het voorbeeld van zonnepanelen in een weide met wilde bloemen of windturbines op zee die de vispopulaties ten goede komen.

Natuurgebied waar herstelwerken gebeuren, mogen nadien niet opnieuw achteruit gaan. Dat is het zogenaamde niet-verslechteringsprincipe. De Commissie voorziet wel enkele uitzonderingen, zoals overmacht, verslechtering door klimaatverandering of projecten met een bijzonder openbaar belang.

40 procent van de Europeanen woont in de stad. Zij zullen de gevolgen van de klimaatverandering nog meer voelen, bijvoorbeeld door het hitte-eilandeffect. Tijdens hittegolven doet verharding de temperatuur in steden nog meer stijgen. Groene ruimte zoals bomen of parken werken dan als een airco.

Daarom mag er tegen 2030 geen groene ruimte meer verloren gaan in steden. Tegen 2050 moet de groene ruimte toenemen. 10 procent van de hele oppervlakte van steden moet dan overdekt zijn door bomen.

Voor steden die al zeer groen kleuren, wordt dat natuurlijk moeilijker dan voor steden die nog veel speelruimte hebben. Daardoor gelden er voor de voorlopers soepelere voorwaarden. Ook stelt de Commissie voor om de groene ruimte op het niveau van de lidstaten te berekenen. Daardoor zou verlies in één stad gecompenseerd kunnen worden met extra groen in een andere stad binnen hetzelfde land.

Maar dan: een van de bepalingen die het meest voor zenuwachtigheid zorgt.

Dat is de vereiste om 10 procent van het landbouwgebied te verrijken met zogenaamde high diversity landscape features. Waardevolle landschapselementen, zeg maar. Het gaat dan bijvoorbeeld over hagen die de bodem bijeen houden en erosie tegengaan. De landbouwsector (en de Europese Volkspartij) vreest echter dat boeren daardoor landbouwgrond zouden moeten opgeven. Nochtans vraagt de Commissie dat niet. Die zegt dat je best nog aan landbouw kan doen op zulke natuurstroken, bijvoorbeeld door er fruitbomen te planten of bepaalde vormen van begrazing te gebruiken.

De Commissie maakt zich sterk dat de landbouw zelf veel te winnen heeft bij de natuurherstelwet. Zij kunnen immers niet zonder bestuivers of een gezond ecosysteem.

58 grote bedrijven waaronder Nestlé, Unilever en Ikea delen dat standpunt. Zij schaarden zich inmiddels achter de natuurherstelwet. Zij zeggen dat ook hun productie afhangt van een gezonde biodiversiteit en een duurzame water- en grondstoffencyclus. Nestlé bijvoorbeeld werkt daarom vandaag al samen met 35 Poolse landbouwbedrijven om de bodemkwaliteit te verbeteren.

In Europa is heel wat nat veenland drooggelegd om aan landbouw te doen. Dat zorgt voor uitstoot van broeikasgassen. Koolstof dat vastgelegd was in de (natte) ondergrond, komt immers opnieuw vrij. Slechts 3 procent van alle Europese landbouwgrond bestaat uit drooggelegd veenland, maar dat zorgt wel voor 25 procent van de uitstoot van de landbouwsector. 

Daarom wil de Commissie dat een groot stuk van die veenlanden hernatten.

Maar opnieuw vreesde de landbouwsector het kind van de rekening te worden. En opnieuw argumenteert de Commissie dat die grond, die opnieuw vernat is, in sommige gevallen best nog gebruikt kan worden.

Rivieren vormen een belangrijke klimaatbuffer. Ze kunnen de gevolgen van zware regenval mee helpen opvangen en zo de kans op overstromingen verkleinen. Bovendien zijn ze ook vitaal voor de biodiversiteit.

Daarom moeten de Europese rivieren meer ruimte krijgen om vrij te stromen. De lidstaten zullen daarvoor (veelal verouderde) dijken en dammen moeten weghalen. Zo moeten Europese rivieren tegen 2030 weer vrij kunnen stromen over een lengte van 25.000 kilometer. Dat is iets minder dan 2 procent van alle Europese rivieren. Daarnaast moeten ook overstromingsvlakten naast rivieren hersteld worden, zoals dat vandaag al in Vlaanderen gebeurt in het kader van de Blue Deal en het Sigmaplan.

Nog een opvallend cijfer: de natuurherstelwet moet verzekeren dat er tegen 2030 3 miljard extra bomen worden aangeplant. Die doelstelling is overigens ook al opgenomen in de Europese biodiversiteitsstrategie voor 2030.

Alles samen zouden die maatregelen 6 tot 8 miljard euro per jaar kosten.

De Commissie maakt zich sterk dat elke euro die in natuurherstel wordt geïnvesteerd, minstens 8 euro aan ecosysteemwinsten oplevert. Ze verwijst ook naar het Wereld Economisch Forum. Dat heeft berekend dat de helft van de wereldwijde economie afhangt van gezonde natuur: onder andere de voedsel- en drankindustrieën, de bouwsector en het toerisme. 

Voor ons land zou de rekening nog iets rooskleuriger uitdraaien. De nieuwe maatregelen zouden elke Belg jaarlijks 6 euro kosten, maar wel 55 euro per persoon opleveren. Dat is 9 keer meer opbrengst dan investeringen. 

Het is ook niet de bedoeling dat de landbouwsector of individuele boeren opdraaien voor de rekening. Integendeel. Boeren, bosbouwers, vissers enzovoort die meehelpen aan het natuurherstel, moeten daar niet alleen voor financieel gecompenseerd worden, vindt de Commissie. Ze moeten ook beloond worden. Lees: er een centje aan overhouden. 

Waar al dat geld vandaan moet komen? Van allerhande Europese fondsen die nu al bestaan. Maar ook uit de pot van 14 miljard euro die de Europese lidstaten vandaag al jaarlijks vrijmaken voor biodiversiteit en milieuherstel.