Polen lanceert omstreden onderzoekscommissie naar Russische invloed, oppositie spreekt van "constitutionele coup"

Officieel is de bedoeling van het nieuwe orgaan om te onderzoeken of politici onder de invloed van Rusland schade hebben toegebracht aan Polen. Wat er precies verstaan wordt onder "Russische invloed", is in vage termen omschreven. De commissie krijgt ook veel meer bevoegdheden dan een gewone, parlementaire onderzoekscommissie, zoals wij die ook kennen. 

De politieke oppositie in Polen en juridische experten spreken van een "juridische tumor", die compleet ongrondwettelijk is en de scheiding der machten niet respecteert. De commissie krijgt tegelijkertijd de macht van een rechtbank en van het openbaar ministerie. Ze kan eender wie aan een onderzoek onderwerpen: politici, maar ook journalisten en mensen uit het middenveld. Wie niet komt opdagen, krijgt een boete. 

De commissie kan ook straffen uitspreken: zo kan ze bijvoorbeeld politici verbieden om voor 10 jaar publieke functies uit te voeren waarbij men toegang krijgt tot publiek geld of gevoelige informatie. In de praktijk komt dat neer op elke ministerfunctie en ook die van de premier.

In de commissie zelf zetelen negen mensen, die worden gekozen door het parlement. De oppositie heeft al gezegd dat ze alle beslissingen rond het nieuwe orgaan zal boycotten, dus de facto zal het de belangrijkste, rechts-conservatieve regeringspartij PiS zijn die de leden kiest.

De "levensduur" van het nieuwe orgaan valt ook niet samen met die van de regeerperiode van het parlement: enkel een nieuwe wet kan de commissie ontbinden. Volgens de oppositie wil PiS zo een "constitutionele coup" plegen: de partij zal voor onbepaalde duur kunnen bepalen wie er aan politiek mag doen en wie niet, ook als ze na de volgende verkiezingen zelf niet meer aan de macht zou zijn.

Die verkiezingen komen er al aan in het najaar. Volgens tegenstanders van de commissie is de bedoeling dan ook vooral om Donald Tusk uit het politieke leven te bannen. Tusk, voormalig Pools premier en ook voorzitter van de Europese Raad, is het belangrijkste kopstuk van de oppositie in Polen. Hij was aan de macht van 2007 tot 2014.

"Het is al veel langer een thema in de Poolse samenleving, dat onder Tusk de relaties tussen Rusland en Polen wat beter waren", zegt Weronika Kiebzak, analist bij de Poolse denktank Polityka Insight. "Het hele idee voor de commissie is bij PiS ook ontstaan om de energiepolitiek van Tusk te onderzoeken. Die zou te veel in de kaart hebben gespeeld van Rusland. Tusk zou niet genoeg gedaan hebben om Polen minder afhankelijk te maken van Russische grondstoffen."

Binnen dit en twee weken zullen de leden van de commissie verkozen zijn en kan die beginnen werken. Een eerste rapport wordt verwacht in september, een maand voor de verkiezingen die waarschijnlijk in oktober vallen. "Dat is een korte tijd voor een onderzoekscommissie om een grondig onderzoek te doen naar Tusk. Maar net omdat het thema rond Tusk en Rusland al langer leeft, hoeft PiS niet met harde bewijzen te komen dat hij inderdaad onder Russische invloed heeft gehandeld. Vermoedens van de commissie zijn al genoeg om te gebruiken in de verkiezingscampagne", zegt Kiebzak.

De Poolse president Andrzej Duda verdedigt de commissie. "Eerlijke mensen, die in het belang van Polen gehandeld hebben, hebben normaal gezien niets te verbergen", zegt hij. "Tusk moet gewoon vertellen wat hij tegen Poetin gezegd heeft." Duda benadrukt ook dat het mogelijk zal zijn om in beroep te gaan tegen de beslissingen van de commissie in de rechtbank, maar experten stellen zich vragen bij de mogelijkheid van die rechtbanken om beslissingen van de commissie ook effectief ongedaan te maken.

Vanuit het buitenland klinkt er ook bezorgdheid over de commissie. Europees commissaris voor Justitie Didier Reynders zegt dat de commissie burgerrechten schendt, zonder enige controle van het gerecht. De Verenigde Staten, de machtigste bondgenoot van Polen, zeggen dan weer dat de commissie onrechtmatig kan gebruikt worden om de verkiezingen te beïnvloeden.

Er zijn wel vaker berichten over problemen met de rechtsstaat in Polen. Het land ligt al veel langer op ramkoers met de EU over de onafhankelijkheid van de rechtspraak, maar ook de vrijheid van media en rechten voor LGBTQ+-personen.

"Maar dit gaat toch nog een stap verder", zegt Kiebzak. "Dit nieuwe orgaan schendt zo veel grondwetsartikelen en PiS heeft met dit nieuwe instrument enorm veel macht in handen. Het is nog afwachten of ze alle mogelijkheden ook echt gaan gebruiken, maar als ze dat doen, kan het grote gevolgen hebben voor Polen."