Aantal niet-Europese vrachtwagenchauffeurs, koks en slagers vorig jaar bijna verdubbeld in Vlaanderen

Sinds de tweede helft van 2021 stijgt het aantal vacatures bij de VDAB exponentieel. Om die vele vacatures in te vullen, kunnen werkgevers een beroep doen op werkkrachten in eigen land of vanuit de Europese Unie door het vrije verkeer van werknemers. Jaarlijks komen zo'n 150.000 EU-burgers naar Vlaanderen om hier te werken. Maar voor verschillende beroepen, zoals slagers, zorgkundigen of koks, zijn er zelfs te weinig kandidaten te vinden in de EU.

Werkgevers kunnen daarom voor die beroepen arbeidsmigranten van buiten de EU aanwerven, de zogenoemde "derde landen". En dat doen ze ook steeds meer. Het aantal toegekende vergunningen voor niet-Europese werknemers steeg in 2022 met bijna 90 procent in vergelijking met 2021 (van 8.600 naar zo'n 16.100). Dat blijkt uit het jaarverslag van de Vlaamse Dienst Economische Migratie. 

Om te bepalen voor welke beroepen een werkgever buiten de EU mag zoeken, stelt de Vlaamse overheid sinds 2019 om de twee jaar een lijst op met structurele knelpuntberoepen. Het gaat niet om die van de VDAB, maar om een eigen lijst met een kleiner aantal "middengeschoolde" beroepen. Denk bijvoorbeeld aan de bakkers, pijpfitters, vrachtwagenchauffeurs,... Voor hooggeschoolden, zoals IT'ers en leidinggevenden, bestaat er al langer een meer flexibele procedure om naar ons land komen. 

"We hebben de lijst van beroepen onlangs weer moeten uitbreiden", zegt Vlaams minister van Werk Jo Brouns (CD&V). "In totaal staan er nu 234 knelpuntberoepen op. Werkgevers met zulke vacatures vinden onvoldoende kandidaten in ons land of de EU. Voor 22 van die functies kunnen ze via een single permit buiten de EU aanwerven."

De grootste toename van het aantal arbeidsmigranten komt dan ook niet door de hoogopgeleiden, maar wel door de knelpuntberoepers. Het aantal toegelaten niet-Europese werknemers in een knelpuntberoep is vorig jaar meer dan verdubbeld in vergelijking met 2021.

Opvallend is dat meer dan een derde (1.350 mensen) van die arbeidsmigranten vorig jaar werkt als chauffeur van een vrachtwagen met oplegger. Daarnaast zijn er ook heel wat chef-koks, zorgkundigen en slagers bij gekomen. Bijna de helft komt uit Turkije of Marokko. Bij de zorgkundigen is India veruit het belangrijkste herkomstland buiten de EU.

We belden heel wat werkgevers op en merkten dat er in de sectoren met veel openstaande vacatures interesse blijkt te zijn om derdelanders (van buiten de EU) aan te werven. Toch geven verschillende werkgevers ons aan dat de procedures nog te omslachtig zijn, te lang kunnen duren en dat er bijkomende moeilijkheden zijn.

Vooral bij de vrachtwagenchauffeurs zijn er "obstakels die verhinderen dat Belgische ondernemingen buitenlandse chauffeurs effectief kunnen inschakelen", zo staat te lezen in het jaarrapport en bevestigt ook Mathieu Vander Paelt van Mattheeuws Transport: "Een buitenlandse chauffeur moet bij aankomst eerst een veiligheidsopleiding volgen en een bijhorende vakbekwaamheidsproef afleggen. Dat kan enkel in onze drie landstalen of in het Engels. Een tolk in de landstaal van de werknemer gebruiken, mag niet meer."

"Ik had een aantal chauffeurs die klaarstonden om te starten, maar ik heb hen jammer genoeg moeten teleurstellen omdat ik hen door de taalbarrière niet volgens de regels kon aanwerven", voegt hij toe. 

De beroepsvereniging Transport en Logistiek Vlaanderen vraagt daarom aan Vlaams minister van Werk Brouns en Vlaams minister van Mobiliteit Lydia Peeters (Open VLD) om dringend de wetgeving aan te passen en opnieuw een tolk toe te laten. "We zijn bang dat er anders nuttige arbeidsmigratie zal verloren gaan aan landen zoals Duitsland, die minder zwaar tillen aan die taalvereisten", zegt directeur Lode Verkinderen. 

"Een minimumkennis van een landstaal is toch wel vereist", reageert minister Brouns. "We willen zeker zijn dat de chauffeurs veilig de wegcode kunnen volgen."

Volgens Ivan Claeys, voorzitter van de Landsbond der Beenhouwers Spekslagers en Traiteurs van België, is er ruimte voor verbetering: "Er zijn geen Belgische slagers meer. We komen meer dan 10.000 handen in de vleesindustrie te kort", vertelt hij. "Maar de procedure om buitenlandse werknemers naar hier te halen, is gewoonweg te ingewikkeld en duurt te lang. Zeker nu er veel dossiers geblokkeerd zijn."

Het is de werkgever die de aanvraag doet voor de gecombineerde vergunning en na een jaar een aanvraag tot verlenging indient. Als de werkgever het contract stopzet, verliest de arbeidsmigrant zijn job én verblijfsvergunning. Dat maakt het moeilijk voor de arbeidsmigrant om slechte arbeidsomstandigheden aan te kaarten.

"Neem het voorbeeld van een Marokkaanse vrachtwagen­chauffeur die zijn eigen bedrijfje verkoopt om hier op een jobaanbieding in te gaan", legt Jan Knockaert van Fairwork Belgium uit. "De werkgever haalt hem naar hier via een gecombineerde vergunning. Die man weet dat hij afhankelijk is van die ene werkgever maar weet verder weinig over ons arbeidsrecht."

"Als hij bij uitbuiting toch beslist om klacht neer te leggen, dan heeft hij in het huidige systeem drie maanden de tijd om een nieuwe werkgever te vinden die voor hem een gecombineerde vergunning wil aanvragen om te mogen werken. Maar dat weten ze dus meestal niet", stelt Knockaert aan de kaak.

"Stel nu dat hij toch snel zo'n werkgever kan vinden, dan nog duurt het doorgaans maanden voor die vergunning afgeleverd wordt. De Marokkaanse vrachtwagenchauffeur mag al die tijd niet werken en is na drie maanden sowieso zijn verblijfsvergunning kwijt."

En er is meer: ook controle op de woning waar de arbeidsmigrant bij aankomst ondergebracht wordt, is er nauwelijks. Deze categorie migranten van buiten de EU moet ook geen inburgeringscursus volgen. Dat betekent dat ze geen informatie krijgen over hun rechten en dat ze niet gestimuleerd worden om een landstaal te leren.

En dan is er nog een probleem met het openen van een bankrekening waar het loon op gestort moet worden. Banken weigeren dat soms als de arbeidsmigrant nog geen officiële verblijfskaart heeft en enkel een papieren versie, bijlage 49, kan voorleggen. Een beetje te vergelijken met het papier dat je krijgt als je je identiteitskaart verliest. Het is een bewijs dat je aan het wachten bent op het plastic kaartje. Maar dat kan soms maanden duren. "We zien dat malafide werkgevers dat aangrijpen om het loon dan maar niet uit te betalen", zegt Knockaert, "met de uitleg dat het loon volgens de wet op een bankrekening gestort moet worden en die is er niet."

Ook in rapporten van federaal migratiecentrum Myria komt de kwetsbaarheid van arbeidsmigranten aan bod. "Met een paar eenvoudige maatregelen is daar nog veel verbetering mogelijk", aldus nog Knockaert.

Staatssecretaris voor Asiel en Migratie Nicole de Moor (CD&V) heeft onlangs het initiatief genomen om een interministeriële conferentie samen te roepen over arbeidsmigratie. Het federale niveau en de gewesten werken aan een evaluatie voor verbetering. Minister Brouns bevestigt: "Het plan is om ook bijkomende maatregelen te nemen die uitbuiting van arbeidsmigranten tegen gaan. En om ervoor te zorgen dat de gecombineerde vergunning nog sneller en efficiënter kan afgeleverd worden. Want de nood aan arbeidsmigranten zal in de toekomst nog toenemen."