Spanje herbegraaft opnieuw fascistische leider: na Franco is het de beurt aan Falange-stichter Primo de Rivera

Exact 120 jaar na zijn geboorte wordt de kist met het lichaam van José Antonio Primo de Rivera vandaag weggehaald uit het praalgraf in wat tot voor kort de Valle de los Caídos ("Vallei der Gevallenen") heette, maar nu weer de Valle de Cuelgamuros wordt genoemd, de originele naam van de plek voor dictator Francisco Franco er een groot mausoleum uit de rotsen liet houwen. Lijkwagens reden vanmorgen vroeg het mausoleum binnen om de kist van Primo de Rivera op te halen.

Primo de Rivera (1903-1936) was in de jaren 1930 een van de fascistische boegbeelden in Spanje. Als zoon van dictator Miguel Primo de Rivera (die Spanje regeerde van 1923 tot 1930) groeide hij op met de idee dat Spanje alleen op een militaristische manier kon worden bestuurd.

In 1933, tijdens de tweede Spaanse republiek, richtte hij de fascistische beweging Falange Española op, in die tijd een van de twee grote bewegingen binnen het fascisme in Spanje. De Falange stelde het katholicisme centraal en streefde naar het behoud van de traditionele Spaanse waarden, overgoten met een sociaal-populistische politieke ideologie.

Na enkele maanden fuseerde de Falange uit geldnood met die andere beweging JONS tot FE de la JONS. Primo de Rivera zat enkele jaren in het Spaanse parlement, maar na de verkiezingen van 1936, toen een front van linkse partijen aan de macht kwam, werd FE de la JONS verboden vanwege het toenemende straatgeweld waarbij de partij betrokken was. Primo de Rivera zelf werd gevangengezet wegens lidmaatschap van een verboden organisatie, tijdens een proces ter dood veroordeeld en in Alicante - zonder toestemming van de nationale regering - geëxecuteerd door een vuurpeloton van linkse republikeinse troepen.

Hoewel de naam Primo de Rivera soms in één adem genoemd wordt met Franco en diens regime, stierf Primo de Rivera al op jonge leeftijd (33) en was hij niet rechtstreeks betrokken bij de militaire opstand en daaropvolgende burgeroorlog. Tijdens de militaire opstand (juli 1936) zat Primo de Rivera al in de cel. In november, enkele maanden na het begin van de burgeroorlog, werd hij geëxecuteerd in Alicante.  

Primo de Rivera, een flamboyante playboy uit de traditionele Zuid-Spaanse landadel, en Franco, een conservatieve generaal, konden het naar verluidt ook niet zo goed met elkaar vinden. Volgens Franco's biograaf Paul Preston zou Franco zelfs een aantal pogingen om Primo de Rivera te redden of hem via een gevangenenruil vrij te krijgen, hebben gesaboteerd. 

De dood van Primo de Rivera kwam Franco goed uit. In 1937 nam hij de controle over de Falange over en nam ze op in een bredere extreemrechtse beweging, die tijdens de dictatuur de officiële partij van het regime werd - en ook de enige toegelaten partij in Spanje. Samen met de katholieke kerk en het leger was de partij een van de steunpilaren van het Franco-regime

Niettemin werd de figuur van Primo de Rivera in de jaren die volgden door de Franco-dictatuur herhaaldelijk als een soort held opgevoerd tijdens officiële gelegenheden. Primo de Rivera en Franco lagen ook meer dan 40 jaar dicht bij elkaar begraven, vlak bij het altaar van de basiliek in de toenmalige Vallei der Gevallenen, Primo de Rivera voor het altaar, Franco erachter.

Het lichaam van Franco werd in 2019 al weggehaald uit het praalgraf in de vallei. Nu volgt dus ook dat van Primo de Rivera. Zijn overbrenging past in de uitvoering van de nieuwe wet over het Democratische Geheugen, die in oktober vorig jaar van kracht werd en een van de prioriteiten is van de linkse regering van Pedro Sánchez. 

De linkse regering wil van het mausoleum in de Valle de Cuelgamuros een gedenkplaats maken voor de 500.000 mensen die tijdens de Spaanse Burgeroorlog om het leven zijn gekomen. Tijdens de dictatuur lagen er zowel slachtoffers van het Franco-regime als betrokkenen bij dat regime begraven, een doorn in het oog van families van de slachtoffers.

De nieuwe wet bepaalt dat mensen die betrokken waren bij de dictatuur of de staatsgreep van 1936, niet op een opvallende, openbare plek begraven mogen liggen. "Geen enkele persoon of ideologie die de dictatuur oproept, moet hier geëerd of verheerlijkt worden", reageerde Félix Bolaños, de Spaanse minister bevoegd voor het Democratische Geheugen van Spanje, op het weghalen van de kist van Primo de Rivera uit de vallei. "De Spaanse democratie verdient zo'n plek niet."

In het kader van dezelfde wet van het Democratische Geheugen werden in november vorig jaar uit de basiliek van Macarena in Sevilla ook de resten van Gonzalo Quiepo de Llano opgegraven, een militaire leider onder het Franco-regime.

Quiepo de Llano was destijds de hoogste militaire leider in het zuiden van Spanje en verantwoordelijk voor duizenden executies na de militaire opstand. De bekendste van zijn slachtoffers is allicht de dichter Federico García Lorca (1898-1936).

De kist van Primo de Rivera zal worden overgebracht naar de begraafplaats San Isidro in Madrid, waar verscheidene familieleden begraven liggen. Opvallend: het is al de vijfde keer dat Primo de Rivera begraven wordt.

Eerst lag zijn lichaam in twee verschillende massagraven. In 1939 werd zijn kist in een parade van zo'n 500 kilometer van Alicante naar San Lorenzo de El Escorial gebracht, een stad vlak bij Madrid waar leden van de Spaanse koninklijke familie liggen begraven en waar ook het monument Vallei der Gevallenen werd gebouwd.

In 1959 werd de kist dan overgebracht naar de basiliek in de Vallei der Gevallenen, nadat het monument afgewerkt was. Vermoedelijk wordt de vijfde begrafenis de laatste.