De noordse oppergod Odin werd (minstens) 150 jaar eerder vereerd dan tot nog toe werd gedacht. Dat blijkt uit een nieuwe ontdekking in Denemarken. Runologen hebben daar de tot nog toe oudst bekende geschreven verwijzing naar de god ontcijferd in runentekens op een gouden sieraad uit de vijfde eeuw. "Het zou de sleutel kunnen zijn tot het begrijpen van andere runeninscripties."
In 2020 deed een amateurarcheoloog een fabelachtige ontdekking in het gehucht Vindelev bij het stadje Jelling op het Deense vasteland. Met zijn gloednieuwe metaaldetector ontdekte hij een goudschat uit de 6e eeuw. Alles samen werden een 20-tal gouden voorwerpen gevonden.
Waarom de schat precies werd begraven, blijft een mysterie. Mogelijk om de kostbaarheden te verbergen voor vijanden. Al kan het ook een offer aan de goden geweest zijn.
Veel van de gevonden voorwerpen bleken een pak ouder dan de jaren 700, maar dateerden uit de Romeinse tijd of hadden oude runentekens met mogelijke verwijzingen naar de noordse mythologie. Onderzoekers aan het Deense Nationale Museum in Kopenhagen hebben de "Vindelev-schat" de afgelopen jaren grondig bestudeerd.
De runologen, experts gespecialiseerd in het runenalfabet, waren vooral geïnteresseerd in één bepaald sieraad. Het gaat om een gouden bracteaat uit de vijfde eeuw, een soort grote munt die als sieraad rond de hals werd gedragen. Daarop is het portret van een onbekende man te zien en staan verschillende runentekens.
Na lang onderzoek hebben de runologen nu die tekens ontcijferd. "Hij is Odins man", staat erop te lezen. De vijfde eeuwse inscriptie is daarmee de oudst bekende woordelijke verwijzing naar de noordse oppergod. Er zijn ook vroegere aanduidingen die vermoedelijk naar Odin verwijzen, maar hem niet bij naam noemen.
De nieuw-ontcijferde inscriptie is 150 jaar ouder dan de tot nog toe oudste verwijzing. Dat was een inscriptie op een riemgesp uit de laatste helft van de zesde eeuw die in Nordendorf in Zuid-Duitsland is teruggevonden. Al is daar feitelijk sprake van (onder meer) Wodan, de Germaanse versie van Odin.
Odin was de oppergod van de noordse mythologie. Die kent grotendeels dezelfde goden en helden als de Germaanse mythologie met ietwat andere namen.
Zo is Wodan de Germaanse naam voor Odin en wordt zijn zoon Thor, Donar genoemd. De noordse/Germaanse goden leven trouwens nu nog verder in ons dagelijkse leven. Op zaterdag, zondag en maandag na zijn onze dagen van de week genoemd naar een van hen.
"Hij is Odins man" op de munt verwijst wellicht naar de figuur waarvan een portret is gegraveerd op de bracteaat. Die onbekende man was vermoedelijk een lokale heerser of koning. Mogelijk liet hij zich door de Romeinen inspireren die de beeltenis van hun keizer graveerden op munten en sieraden. Het is wellicht geen toeval dat in de Vindelev-schat ook Romeinse voorwerpen gevonden zijn.
We weten dan wel niet wie de onbekende man was, we kennen dankzij de runologen wel zijn (bij)naam: "Jaga" of "Jagaz".
Moeilijke ontcijfering
Het was geen evidente klus om de runen op de bracteaat te vertalen. Ze zijn op heel wat plaatsen afgesleten. Tegelijk is de tekst zonder spaties tussen de woorden geschreven in een taal die nadien nog volop is geëvolueerd. "De structuur van het runenalfabet is sinds de vierde eeuw nog enorm veranderd en tegelijk zijn veel woorden nadien in onbruik geraakt", zegt taalkundige Krister Vasshus, die mee het onderzoek heeft uitgevoerd in een persbericht .
"De tekst is vrij lang en bestaat bijna volledig uit nieuwe woorden", gaat Vasshus nog voort. "Het was de grootste uitdaging uit mijn carrière", zegt ook runoloog Lisbeth Imer in hetzelfde persbericht.
Ze voegt eraan toe dat ze al ruim 20 jaar ervaring als runoloog onder de riem heeft. "Het zou wel de sleutel kunnen zijn tot het begrijpen van andere runeninscripties die we tot nog toe niet kunnen lezen."
Met die mogelijke "vertaalsleutel" in handen ligt er nog heel wat werk op de plank voor runologen. Alles samen zijn ruim 1.000 dergelijke bracteaten gevonden waarvan zowat 200 met runeninscripties. De meeste zijn taalkundig tot nog toe te moeilijk gebleken om te ontcijferen.
Ze zijn meestal slechts enkele millimeter dik en er is zelden veel ruimte voorzien voor teksten. De inscripties zijn dan ook veelal korte woorden of in sommige gevallen afkortingen of zelfs slechte kopieën van een eerder bracteaat dat verloren is gegaan.
Het gebeurde toen vaker dat kopieën werden gemaakt van sieraden. Vaak door iemand met een beperkte kennis van runen. In de Vindelev-schat zat bijvoorbeeld ook een kopie van de bracteaat met de Odin-inscriptie. Duidelijk hetzelfde ontwerp, maar met onduidelijke of slordig overgenomen runen, wat ontcijferen zonder het origineel heel moeilijk maakt.
Het moet een populair ontwerp zijn geweest, want bij het Nationaal Museum hebben ze nog een derde kopie van het sieraad. Het gaat om een bracteaat dat halfweg 19e eeuw in Odense is gevonden en al 170 jaar bewaard wordt door het museum. Tot nog toe was wat erop stond onleesbaar, maar de vertaling van het origineel heeft daar nu verandering in gebracht.
