In Noorwegen is een runensteen gevonden die 1800 tot 2000 jaar oud is. Daarmee is het de oudste gedateerde runensteen die ooit gevonden is. Hij dateert uit het raadselachtige begin van de geschiedenis van het runenschrift. Onderzoekers denken dat de steen kan helpen om meer te weten te komen over de preciese ouderdom van het runenschrift en wanneer de eerste runenstenen gemaakt werden. Dat zijn vragen waarover ze zich al lang het hoofd breken.
In de loop van de eerste paar eeuwen van onze tijdrekening, in een periode die archeologen de Romeinse IJzertijd noemen, kwamen de Scandinaviërs in contact met de Romeinse samenleving, door het verhandelen van goederen en door hun ontmoetingen met het Romeinse leger. Uit archeologisch materiaal blijkt dat ze op die manier kennis verkregen over nieuwe gewoonten en vormen van organisatie, en vooral, dat ze zo een geschreven cultuur hebben verkregen.
Geïnspireerd door de klassieke alfabetten, zoals het Romeinse alfabet, creëerden de Germaanse volkeren hun eigen schrifttekens, de runen.
Runen zijn de oudste vorm van schrift in Scandinavië en het is bekend dat runen ononderbroken gebruikt werden van rond het begin van onze jaarrekening, gedurende de Vikingtijd (van het einde van de 8e eeuw tot rond 1100) tot in de late middeleeuwen. Ze werden het langst gebruikt in IJsland en het Zweedse eiland Gotland, maar ook in bepaalde plaatsen in het binnenland van Zweden werden nog runen gebruikt tot de 19e eeuw.
In Scandinavië zijn er duizenden stenen gevonden met runeninscripties uit de Vikingtijd, maar er zijn weinig aanwijzingen voor runen uit de vroegere periode. In totaal zijn er maar een 30-tal runenstenen gevonden in Noorwegen waarvan gedacht wordt dat ze dateren uit de Romeinse IJzertijd en de zogenoemde Migratieperiode (tot zo'n 550 n.C.). Die stenen zijn echter niet in hun oorspronkelijke archeologische context gevonden en dus niet nauwkeurig gedateerd.
Daar kwam verandering in toen archeologen van het Kulturhistorisk museum (KHM) van de Universitetet i Oslo een grafveld opgroeven in het oosten van Noorwegen. Die archeologische site wordt Svingerud genoemd en ze ligt aan het meer Tyrifjorden, berucht van het eilandje Utøya waar de extreemrechtse terrorist Anders Breivik in 2011 een bloedbad aanrichtte.
In Svingerud vonden de archeologen in de herfst van 2021 een runensteen in een graf met menselijke resten en grafgiften. Ze hielden de vondst meer dan een jaar geheim tot het graf met zekerheid gedateerd kon worden. Uit de koolstofdatering bleek dat het graf - en dus ook de steen - dateerde uit de jaren 1-250 van onze tijdrekening.
Daarmee is de Svingerudsteinen, de Svingerud-steen zoals de vondst genoemd werd, de enige runensteen die gevonden is in een dateerbare archeologische context die dateert van voor 300 n.C. De inscriptie biedt nieuwe inzichten in de ontwikkeling en het gebruik van het runenschrift in de vroege IJzertijd en door de vondst vragen onderzoekers zich nu af of ook andere runenstenen mogelijk ouder zijn dan tot nu toe werd gedacht. Tot nu dachten experten dat runenstenen pas verschijnen in de jaren 300-400 n.C.
"De droom van alle runologen"
Tussen 1800 en 2000 jaar geleden stond er iemand in de buurt van het Tyrifjorden-meer en kerfde runen in een blok roodbruin zandsteen van 31 bij 32 centimeter. Die persoon sprak een vroege vorm van de oude noordse taal die de voorouder is van de moderne noordse talen die vandaag in Scandinavië gesproken worden.
"Dat een dergelijk vondst ons in de schoot valt, is een unieke belevenis en de droom van alle runologen. Voor mij is dit een hoogtepunt, omdat het een unieke vondst is die verschilt van andere bewaard gebleven runenstenen", zei runologe Kristel Zilmer, professor Geschreven Cultuur en Iconografie aan het cultuurhistorisch museum KHM van de Universiteit van Oslo.
Het laatste jaar heeft zij de inscripties op de runensteen uitgebreid onderzocht en geïnterpreteerd, terwijl archeologen van het KHM tegelijkertijd aan het werk waren om het graf te dateren en andere vondsten uit het grafveld te analyseren.
Gevonden in een crematieput
De opgravingen van het grafveld in Svingerud zijn een voorbereiding op de aanleg van een nieuwe snelweg en spoorlijn tussen de steden Sandvika en Hønefoss. Dit gebied staat bekend als rijk aan historische overblijfselen en er zijn verschillende belangrijke vondsten gedaan zoals de Gjermundbu-Vikinghelm.
De runensteen werd gevonden in een van de crematieputten in het grafveld. Dat graf lag zo'n 40 tot 50 centimeter onder een jongere grafheuvel en het bevatte de gecremeerde beenderen van een volwassen individu en grafgiften.
Crematieputten zijn een eenvoudig type van graf met weinig of geen zichtbare aanduidingen boven de grond. Ze bestaan uit de overblijfselen van de crematiebrandstapel, zoals houtskool en gecremeerde menselijke beenderen, en soms grafgiften, die in een put in de grond zijn geplaatst. De gecremeerde beenderen worden vaak ergens in geplaatst maar ook wel gewoon uitgestrooid in de grafput. Deze vorm van begraven komt veel voor van de late Bronstijd tot de Romeinse IJzertijd.
De houtskool en stalen van de beenderen uit de crematieput met de runensteen zijn met koolstofdatering gedateerd tussen 25 en 250 n.C. Eén staal van gecremeerd menselijk been is gedateerd tussen 25 en 120 n.C. Een spoor uit de crematieput kan typologisch worden gedateerd in de Romeinse IJzertijd (1-500 n.C.). De andere graven uit het grafveld dateren uit dezelfde periode van de IJzertijd.
Een vrouw genaamd Idibera?
Geeft de runensteen een aanwijzing over wie er in het graf begraven ligt? Op de voorkant van de steen staan 8 runen die beter uitkomen tegen de achtergrond dan de andere inscripties. In Romeinse letters spellen ze 'idiberug'.
Het interpreteren van de boodschappen op de steen is een hele uitdaging omdat de manier van schrijven en de taal veel veranderd zijn tussen het ogenblik waarin deze runen gekerfd werden en de Vikingtijd en de middeleeuwen.
Professor Zilmer is dan ook voorzichtig in haar interpretatie: "De tekst verwijst mogelijk naar een vrouw die Idibera heet en de inscriptie kan 'Voor Idibera' betekenen." Dat zou dan mogelijk een aanwijzing zijn naar wie er begraven ligt.
"Andere mogelijkheden zijn dat idiberug de weergave is van een naam zoals Idibergu/Idiberga of misschien de familienaam Idiberung", zo zei ze.
"De steen bevat verschillende soorten inscripties. Sommige lijnen vormen een roosterpatroon en er staan kleine zigzag-motieven op en andere interessante elementen. Niet alle inscripties hebben een taalkundige betekenis. Het is mogelijk dat iemand zaken heeft nagebootst of onderzocht of gespeeld heeft met het schrift. Misschien was iemand aan het leren hoe men runen moet kerven", zei Zilmer.
Er moet nog veel onderzoek gebeuren, maar Zilmer is er zeker van dat de steen in de toekomst veel waardevolle kennis zal opleveren over de vroege geschiedenis van het runenschrift en over de praktijk van het maken van runenstenen.
De Svingerud-steen zal van 21 januari tot 26 februari tentoongesteld worden in het Kulturhistorisk museum in Oslo.
Dit artikel is gebaseerd op een persbericht van het KHM.
Runen
Runen zijn de letters in een reeks alfabetten die gebruikt werden door Germaanse volkeren en de oudste bekende vorm van het schrift in Scandinavië.
Runen werden uitgevonden in contact met andere geletterde culturen en één mogelijk model was het Latijnse alfabet van de Romeinen. De bedenkers van de runen gaven er echter een eigen draai aan, onder meer door de lettertekens in een andere volgorde te plaatsen.
Het runenalfabet wordt de futhark genoemd, het equivalent van ons abc. De eerste 6 letters zijn immers 'f u þ (th) a r k'. Sommige runeninscripties geven een lijstje van de 24 letters in de oudere futhark, op de Svingerud-steen staan op een bepaalde plaats de eerste 3 letters, ᚠ (f), ᚢ (u) and ᚦ (th), na elkaar.
