Natuurbranden in Nederland zullen vaker onbeheersbaar worden, zegt rapport: geldt dit ook voor Vlaanderen?

Aan het Nederlandse rapport werkten onderzoekers mee van onder meer het KNMI, de universiteit van Wageningen, de Vrije Universiteit van Amsterdam en het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV). Het rapport is duidelijk: omdat het klimaat opwarmt en er lange(re) droge periodes optreden (o.a. tijdens onze lentes en zomers, red.) wordt meer vegetatie brandbaar en zullen natuurbranden vaker voorkomen. 

Meer nog, de natuurbranden zullen in Nederland "steeds vaker onbeheersbaar worden en pas doven als er geen brandstof meer is", klinkt het. Onderzoeker Hans Hazebroek van het NIPV zegt daarover aan de Nederlandse omroep NOS: "Dit gaan we gewoon meemaken en het kan al op korte termijn gebeuren." Tegelijk zullen de branden vaker tot evacuaties leiden en de vitale infrastructuur raken. 

Volgens Hazebroek groeit het risico op die branden sneller dan het klimaat verandert. Warmte en droogte versterken elkaar, zegt hij. "Als het droog is, wordt het sneller warm, en als het sneller warm is, wordt het droger. Klimaatverandering is een proces dat steeds sneller gaat. Maar het risico op natuurbranden zal dus nog sneller toenemen." 

Ja, qua klimaatopwarming zit Vlaanderen effectief op hetzelfde pad zit als Nederland. Beide liggen uiteraard tegen elkaar geplakt in dezelfde regio in West-Europa. 

Ook hier beleefden we heel wat lange, droge periodes tijdens de afgelopen jaren. In de zomer van 2022 was het neerslagtekort historisch groot in Vlaanderen, maar ook in 2017, 2018, 2019 en 2020 beleefden we een erg droge zomer. Dat maakt vijf droge zomers tijdens de voorbije zes jaar. 

We zien ook vaker droogteperiodes die al vroeg in de lente vallen, zoals vorig jaar toen maart heel droog verliep. Vorig jaar viel er in maart amper 2,2 millimeter neerslag in Ukkel, terwijl dat normaal bijna 60 millimeter is (of 60 liter water per vierkante water). 

Intussen hebben we wel een tendens naar nattere winters. Maar het effect daarvan kan snel uitgewerkt zijn door een droge periode. Alles wordt minder voorspelbaar, en er treden meer extremen op. 

Door de klimaatverandering verhoogt wel degelijk het risico op natuurbranden, zegt ook het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO): "In Vlaanderen houden we rekening met meer branden." Jurgen Rombaut van Natuur en Bos voegt eraan toe: "Er zal vooral een toename zijn in duur en de mate waarin de natuur en de vegetatie brandgevoelig zijn bij het optreden van weersextremen." 

Toch mogen we de conclusies van het Nederlandse rapport niet zomaar overnemen, omdat de natuur in Vlaanderen anders is. Jeroen Denaeghel van het Agentschap Natuur en Bos gaat ermee akkoord dat het risico op natuurbranden toeneemt door de klimaatverandering, maar onderstreept dat de situatie in Vlaanderen anders is: "De natuurgebieden zijn hier meer versnipperd. In Nederland zit je met grote stukken aaneengesloten natuur. De totale oppervlakte aan brandgevoelige vegetatie - heide en naaldwoud - is ook groter in Nederland. Die vegetatie ontwikkelt zich op zandgronden van aan de Duitse grens tot midden-Nederland, aan de Veluwe." 

In Vlaanderen zijn vooral de gebieden met heide en naaldbossen, zoals vooral in de Antwerpse en de Limburgse Kempen vatbaar voor natuurbranden. "We zitten daar onder meer met het zeer brandbare pijpenstrootje, dat door het stikstofprobleem extra aan zijn trekken komt", zegt Jeroen Denaeghel aan VRT NWS. "Onze gemengde bossen die we vooral in Oost-Vlaanderen en Brabant vinden zijn minder vatbaar voor bosbranden."  

Het is overigens niet zo dat we enkel naar de zomer moeten kijken, want niet alleen de temperatuur speelt een rol. De lente vormt minstens een even groot risico. Dat bleek twee jaar geleden nog, toen een groot heidegebied in een militair terrein in Brecht in vlammen opging. 

"We hebben het meeste schrik in het voorjaar", bevestigt Denaeghel. "Je hebt dan nog geen verse groene vegetatie, en zit nog met die kurkdroge wintervegetatie. Als er dan ook nog eens een droge wind van over het continent staat... Naast de temperatuur speelt dus ook de droogte mee." 

Natuur en Bos bereidt zich sowieso voor op de veranderende situatie door de klimaatverandering, en probeert intussen zelf ook preventieve maatregelen te nemen. "We proberen monocultuur met enkel naaldbomen om te zetten in gemengd loofbos", zegt Denaeghel.

"We proberen ook het pijpenstrootje te bestrijden, want dat is heel brandbaar. Dat kan door dieren in te zetten voor begrazing. En mogelijk kan het stikstofarrest ons hier op termijn een handje helpen, want onze hoge stikstofuitstoot stimuleert de groei van het pijpenstrootje." In de Kalmthoutse Heide is dan weer een grote uitkijktoren die bemand wordt van zodra er verhoogd brandgevaar is. 

Er is ook het belang van sensibilisering, zegt Jurgen Rombaut van Natuur en Bos: "Om het effectief tot een natuurbrand te laten komen, is er natuurlijk een ontsteking nodig. Meer dan 95% van de natuurbranden in onze contreien zijn te wijten aan menselijke oorzaken. In periodes met hoog brandgevaar zijn mensen doorgaans ook alerter en voorzichtiger. In het verleden zijn daardoor al natuurbranden vermeden, terwijl er wel natuurbranden waren wanneer het veel minder brandgevaarlijk was. Dus bewustwording en sensibiliseren zijn ook zeer belangrijk in dit verhaal."

De situatie in Wallonië verschilt van die in Vlaanderen. De bodem is, zeker in de Ardennen, veel rotsachtiger en dus minder zandachtig, wat een voordeel biedt. Grote bosbranden zijn er uit gebleven de jongste jaren, maar de dennenbossen in de Ardennen hebben de afgelopen jaren wel erg te lijden gehad door de droogte, omdat ze daar relatief vatbaar voor zijn.