Naziroofkunst in Belgische musea: "Overheid zal eindelijk kleur moeten bekennen"

Ook in België hangt kunst van twijfelachtige afkomst in musea, meer bepaald kunstwerken die de Joodse eigenaars voor of tijdens de Tweede Wereldoorlog kwijtgespeeld zijn. “We moeten niet denken dat we er immuun voor zijn,” zegt Geert Sels, De Standaard-journalist die zijn uitgebreid onderzoek naar naziroofkunst in een boek bundelt.  

Naziroofkunst moet je breed interpreteren, zegt Geert Sels. Het gaat niet enkel om kunst die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s werd gestolen van Joodse eigenaars. Er is een internationale consensus om ook de jaren dertig te bekijken, toen veel Joden uit Duitsland probeerden te vluchten. Van "verdachte" kunstwerken moet je dus de herkomst nagaan vanaf 1933 tot 1945, van eigenaar tot eigenaar. “Als er ergens een gat is in die “provenance”, dan kan dat betekenen dat er iets niet pluis is.” 

Het is namelijk zo dat veel Joden in de jaren 30 op de vlucht sloegen uit Duitsland en Oostenrijk en hun kunstwerken onder dwang - en onder de prijs - moesten verkopen, afstaan of ruilen om veiliger oorden te kunnen bereiken.  "We moeten dit niet vanuit ons perspectief bekijken, maar uit dat van de vluchtelingen toen."

Al vanaf 1934 werden er “Jodenveilingen” gehouden met kunst van Joodse eigenaars. “Ik heb in een Belgische privécollectie een werk aangetroffen dat in 1935 op zo’n veiling in Berlijn is verkocht.” Op die manier is dus ook naziroofkunst, in de brede betekenis van het woord, terechtgekomen in ons land. “We moeten echt niet denken dat we er immuun voor zijn."

BELUISTER: Geert Sels over zijn onderzoek naar kunst van Joodse eigenaars in Belgische musea en verzamelingen ("De Ochtend", Radio 1):

Onderzoeksjournalist Geert Sels geeft het voorbeeld van de Joodse familie Seegall in Berlijn. Na verschillende vergeefse pogingen om eind jaren dertig een visum voor België te krijgen, wordt uiteindelijk een deal gesloten.  Het Museum voor Schone Kunsten in Brussel mocht tien werken op papier kiezen uit de verzameling van de familie. "De familie kreeg de visa; de werken zitten nog steeds in het museum." 

Nog een voorbeeld: kunsthandelaar Paul Rosenthal, die in de jaren dertig in verschillende landen op de dool was, verkocht in 1940 schilderijen van Roelant Savery en Willem Buytewech aan het Museum voor Schone Kunsten van Antwerpen. Het museum had het over een aankoop “tegen gunstige voorwaarden, afkomstig van voortvluchtige Oostenrijkers” en was dus op de hoogte.

Hoe moet het nu verder? Kunnen nabestaanden van de oorspronkelijke eigenaars de kunst terugeisen? “Er zijn twee advocaten die voor drie families een claim zullen indienen,” zegt Geert Sels. Er zullen dus gesprekken moeten volgen tussen de advocaten en de musea. “De Belgische overheid zal nu eens eindelijk kleur moeten bekennen.”

Begin dit jaar werd een schilderij van Lovis Corinth van de muur gehaald in de KMSK van Brussel en teruggegeven aan de nabestaanden van de eigenaars. Dat was een primeur. Het werk was door de voortvluchtige Joodse familie Mayer in een depot in Brussel ondergebracht. Daar was het door de nazibezetter in 1942 in beslag genomen, samen met nog tientallen andere werken. 

Het KMSK zegt zelf 24 werken in bezit te hebben, waarvan de origine twijfelachtig is. Er is ook een website met informatie over kunstwerken die tijdens de Tweede Wereldoorlog zelf zijn gestolen in ons land, en waarvan elk spoor ontbreekt.