Conflict in Oost-Congo: kunnen Keniaanse soldaten en regionale bemiddelingspogingen eindelijk vrede brengen?

Het is niet voor het eerst dat de rebellengroep M23 het grensgebied tussen Oost-Congo, Oeganda en Rwanda in vuur en vlam zet. De goedbewapende militie van Congolese Tutsi's nam precies 10 jaar geleden de wapens op tegen het Congolese leger. Hun opstand kwam voort uit de onvrede over de demobilisatie na de langdurige periode van burgeroorlog. Hun bevolkingsgroep, verwant aan die van de Rwandese  president Paul Kagame, voelde zich miskend. De rebellen namen een tijdlang de miljoenenstad Goma in en trokken zich dan terug in de heuvel tegen de grens. Enkele jaren hielden ze zich gedeisd, maar nu slaan ze opnieuw toe. Ze vinden dat Congo zijn belofte heeft gebroken om hen in het leger te integreren. Het offensief begon in maart, maar sinds eind oktober voert het Congolese leger een tegenoffensief en zijn de gevechten opgelaaid. 

In de grensregio ten noordoosten van de stad Goma in Noord-Kivu zijn door de felle gevechten van de afgelopen weken hele dorpen leeggelopen. Met wisselend succes wordt gevochten om de strategische plaatsen Rutshuru en Kiwanja. Volgens plaatselijke burgemeesters zouden er ook verplichte rekruteringen zijn. Van zijn kant rekruteert het regeringsleger jonge mannen om mee de strijd aan te binden (zie foto). Nieuw is dat het Congolese leger nu in een tegenoffensief de touwtjes in handen neemt en ook bombardementen uitvoert.  

De omgeving van de stad Goma is al een kwarteeuw een schuiloord voor heen-en-weer vluchtende burgers. VN-hulporganisaties en NGO's waarschuwen opnieuw voor de gevolgen van die grote toestroom. Goma ligt aan de flank van de vulkaan Nyiragongo, die vorig jaar nog uitbarstte, en aan het Kivumeer. De vulkaangrond is keihard en het meer zit vol met zwavel en methaan. Daardoor is het moeilijk om snel latrines te plaatsen en is ook zuiver drinkwater een groot probleem. VN-kinderorganisaties waarschuwden van de week al voor een nieuwe uitbraak van cholera en van seksueel geweld. 

In de grondstofrijke en etnisch diverse regio is het geweld de voorbije kwarteeuw nooit weggeweest. De duurste en meest omvangrijke vredesmacht van de Verenigde Naties, MONUSCO, zou er de burgers moeten beschermen. Maar door de aanhoudende cyclus van geweld, is de afkeer bij de Congolese bevolking nog nooit zo groot geweest. Vorige maand stak een woedende menigte een militair VN-voertuig in brand, nadat de Blauwhelmen aankondigden dat ze zich uit een belegerde zone zou terugplooien. 

Daar bovenop wordt er op sociale media van alle kanten opgehitst. In nationalistische propaganda tegen buurland Rwanda wordt opgeroepen om zelfverdedigingsgroepen op te richten. Hetzelfde scenario zie je aan de kant van de Congolese Tutsi's. Dat maakt de situatie erg explosief. Zeker nu er voor volgend jaar nieuwe verkiezingen moeten komen in Congo, wordt de polarisering almaar groter. 

Zaterdag landden twee transportvliegtuigen in Goma, met een honderdtal soldaten uit Kenia. Zij zijn de voorhoede van een interventiemacht onder Keniaans bevel, met troepen uit Oeganda, Burundi en Zuid-Soedan. In juni hadden de leiders van het regionale blok, de Oost-Afrikaanse Gemeenschap, beslist om zo'n troepenmacht op te richten om eindelijk vrede te brengen in het geteisterde gebied. In het regionale blok zitten naast Kenia, Zuid-Soedan, Burundi, Tanzania en Congo ook Rwanda en Oeganda. Die laatse twee worden in verschillende rapporten beschuldigd van jarenlange inmenging in Oost-Congo. Rwanda zelf wordt genoemd in twee vertrouwelijke VN-rapporten, als broodheer van de M23. Ook de Verenigde Staten hebben kritiek geuit op de rol van Rwanda, dat zelf elke betrokkenheid ontkent. 

De Verenigde Staten zijn zich zeker na het tijdperk Trump steeds actiever gaan bezighouden met Congo en de regio van de Grote Meren rondom. Niet alleen vanwege mensenrechtenkwesties en uit humanitaire overwegingen. De mijncontracten voor kobalt, coltan en andere grondstoffen voor elektrische batterijen en gsm's, zijn meer dan ooit een speelbal van de wereldgrootmachten. 

Toch is het duidelijk dat ook de regionale spelers hun diplomatieke rol vergroten. De oud-president van Kenia, Uhuru Kenyatta, gaat vandaag op bezoek bij de Congolese president Félix Tshisekedi en de Angolese president Joao Lorenzou is al langs geweest bij de Rwandese president Paul Kagame en bij de Congolese president Tshisekedi.