De eerste zin ooit geschreven in de Kanaänitische taal ontdekt: een bezwering om luizen te verwijderen

Het alfabet werd uitgevonden rond 1800 v.C. en gebruikt door de Kanaänieten en later - in verschillende vormen - door de meeste talen in de wereld. Tot nu toe waren er in Israël geen substantiële Kanaänitische inscripties gevonden, enkel enkele letters of twee of drie woorden hier en daar.  

Nu is echter een volgens Israëlische archeologen "verbazingwekkende" ontdekking gedaan: een kleine kam van ivoor van een olifantenslagtand met een hele zin in het Kanaänitisch. 

De kam werd ontdekt bij opgravingen in Tel Lachish in Israël door een team van de Hebrew University of Jerusalem en de Amerikaanse Southern Adventist University. 

Het gaat om een kleine kam van zo'n 3,5 bij 2,5 centimeter en oorspronkelijk had hij tanden aan de beide kanten. De basis van de tanden is nog zichtbaar maar de tanden zelf zijn in de oudheid afgebroken. Eén kant van de kam had zes dikke tanden die gebruikt werden om knopen uit het haar te halen, de andere kant had 14 fijne tanden die gebruikt werden om luizen en hun eieren te verwijderen. Ook vandaag worden dergelijke kammen nog verkocht en gebruikt. 

Het centrale deel van de kam is enigszins afgesleten, mogelijk door de druk van vingers die de kam vasthielden tijdens de haarverzorging of bij het verwijderen van luizen uit het haar of de baard. 

In de oudheid werden kammen gemaakt uit hout, been of ivoor. Ivoor was een zeer duur materiaal en waarschijnlijk gaat het om een geïmporteerd luxevoorwerp. Aangezien er geen olifanten voorkwamen in Kanaän in deze periode, kwam de kam waarschijnlijk uit het nabijgelegen Egypte. Die factoren wijzen erop dat zelfs mensen met een hoge sociale status last hadden van luizen. 

Het onderzoeksteam onderzocht de kam op de aanwezigheid van luizen onder een microscoop en vond overblijfselen van zo'n 0,5 tot 0,6 millimeter groot van hoofdluizen op de tweede tand. 

De kam is gemaakt van ivoor, in principe een materiaal dat gedateerd kan worden met de koolstofdateringsmethode. Er werden twee stalen voor datering naar de University of Oxford gestuurd, maar het koolstof bleek te slecht bewaard om een datering mogelijk te maken.  

Ook de plaats waar de kam gevonden is, laat geen datering toe. De kam is gevonden bij de opgravingen in Tel Lachish in een context uit de Late IJzertijd, de 7e tot 6e v.C. Ivoor was een kostbaar materiaal, ivoren voorwerpen bleven dus lang in gebruik en de onderzoekers zijn ervan overtuigd dat de kam veel ouder is. 

Op basis van paleografische analyse denken ze dat de kam stamt uit de Midden Bronstijd, tussen 1700 en 1550 v.C. De letters die er in gegraveerd zijn, zijn duidelijk archaïsch en stammen volgens hen uit de eerste periode na de uitvinding van het alfabetisch schrift. Vandaar dat ze komen tot een datering rond 1700 v.C.  

De letters van de inscriptie op de kam zijn zeer oppervlakkig gegraveerd. Ze zijn ook erg klein en bij de opgraving van de kam in 2017 werd de inscriptie dan ook niet opgemerkt. Dat gebeurde pas toen de kam in 2022 geconserveerd werd.  

Op de kam staan 17 Kanaänitsche letters. Zoals gezegd hebben die een archaïsche vorm en ze vormen zeven Kanaätische woorden die betekenen: "Moge deze slagtand de luizen van het haar en de baard wegvagen". 

"Dit is de eerste zin die ooit gevonden is in de Kanaätische taal in Israël", zei professor Yosef Garfinkel. "Er zijn Kanaänieten in Ugarit in Syrië, maar zij schrijven in een ander schrift, niet het alfabet dat we vandaag nog steeds gebruiken. De Kanaänitische steden worden vermeld in Egyptische documenten, in de Amarna-brieven die in het Akkadisch geschreven zijn en in de Hebreeuwse Bijbel. De inscriptie op de kam is direct bewijs voor het gebruik van het alfabet bij dagelijkse activiteiten zo'n 3700 jaar geleden. Dit is een mijlpaal in de geschiedenis van het vermogen van de mens om te schrijven." 

Garfinkel is een professor aan de Hebrew University of Jerusalem die mee de opgravingen in Tel Lachish leidde. Hij is ook mede-auteur van de studie over de kam die nu verschenen is.

Hoewel de inscriptie op de kam uit Lachish erg klein is, heeft ze zeer bijzondere kenmerken. Een aantal daarvan zijn uniek en vullen lacunes op in onze kennis over veel aspecten van de cultuur van Kanaän in de Bronstijd, zeggen de onderzoekers. 

Voor het eerst hebben we een volledige zin die geschreven is in het dialect dat gesproken werd door de Kanaänitische bewoners van Lachish, wat ons toelaat deze taal in al haar aspecten te vergelijken met andere bronnen. Daarnaast werpt de inscriptie ook licht op een aantal aspecten van het dagelijkse leven als haarverzorging en het aanpakken van luizen, waarover tot nu toe niet veel bekend was. 

Ook is dit de eerste keer dat er een inscriptie in het gebied gevonden wordt die verwijst naar het doel van het object waarop ze geschreven was, in tegenstelling met andere inscripties die gaan over de wijding of het eigenaarschap van een object. 

Ten slotte is de kunde van de graveur bij het met succes graveren van zulke kleine letters - 1 tot 3 mm breed - een feit waarmee vanaf nu rekening moet gehouden worden bij pogingen om de geletterdheid in Kanaän in de Bronstijd samen te vatten of er conclusies over te trekken, zeggen de onderzoekers.    

Lachish was een belangrijke Kanaänitische stadstaat in het tweede millennium v.C. en de op een na meest belangrijke stad in het bijbelse koninkrijk Juda. 

Tot nu zijn er tien Kanaänitische inscripties gevonden in Lachish, meer dan in andere sites in Israël. De stad was een belangrijk centrum voor het gebruik en het behoud van het alfabet gedurende zo'n 600 jaar, van 1850 tot 1150 v.C.

De studie over de kam is gepubliceerd in het . Dit artikel is gebaseerd op een persmededeling van de Hebrew University of Jerusalem.