Russische president Poetin met Chinese collega Xi in Oezbekistan: 5 redenen waarom we machtsverschuiving richting Azië maar beter ernstig nemen

Het is China dat in juni 2001 de Shanghai-Samenwerkingsorganisatie (SSO) boven het doopvont houdt. Daarmee wil het land op de eerste plaats de veiligheid in zijn eigen achtertuin beter controleren en het moslimextremisme bestrijden. Enkele maanden later gebeuren in de VS de aanslagen van 11 september. De SSO slaat munt uit de wereldwijde consensus over terreurbestrijding die op dat moment ontstaat. De organisatie beschouwt zich voortaan als hét bolwerk tegen “terrorisme, separatisme en extremisme” in Azië.

De oorspronkelijke leden China, Rusland, Kazachstan, Kirgizië en Tadzjikistan (de “Shanghai Vijf”) krijgen al snel het gezelschap van Oezbekistan en later ook India en Pakistan.  Op de top in Samarkand zal naar alle verwachting ook Iran officieel toetreden als negende lid, de eerste keer dat dat land zich verbindt aan een internationale organisatie sinds de Iraanse Revolutie. 

Afghanistan, Mongolië en Wit-Rusland zijn al waarnemend lid. Maar ook andere grote regionale spelers zijn er als dialoogpartners vertegenwoordigd, zoals Turkije, Sri Lanka, Cambodja, Armenië en Azerbeidzjan en Nepal. Maar daar blijft het niet bij. Ook Egypte, Saudi-Arabië en Qatar zullen op deze top groen licht krijgen als dialoogpartners. Hebben nog interesse om op termijn tot de club toe te treden: de Verenigde Arabische Emiraten, Syrië, Irak, Bangladesh, Vietnam en zelfs Israël.

Daarmee is de Shanghai-Samenwerkingsorganisatie de grootste en snelst groeiende regionale organisatie ter wereld. Nu al vertegenwoordigt de groepering met 3,5 miljard inwoners ongeveer 40 procent van de wereldbevolking, goed voor een derde van het mondiale inkomen en zowat twee derde van de Euraziatische landmassa.

In het lijstje valt op dat er weinig liberale democratieën zich hebben aangesloten bij de SSO. De meeste lidstaten worden autoritair bestuurd. China blijft binnen de organisatie stevig de touwtjes in handen houden (de zetel van de groepering staat officieel in Peking) en vormt samen met Rusland de motor om dit Euraziatische partnerschap uit te bouwen.

De voorbije jaren is de SSO zich steeds meer gaan ontwikkelen als een forum dat volledig wil losstaan van het Westen, een alternatief ook voor westerse multilaterale organisaties. Aanvankelijk was het vooral de bedoeling om de Amerikaanse invloed in Centraal-Azië terug te dringen, want die was door de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Afghanistan flink toegenomen. Maar nu de Amerikanen vertrokken zijn uit dat land, is de ambitie nog groter geworden.

Meer recent is duidelijk geworden dat de SSO-vergaderingen gebruikt worden om Chinese en Russische belangen op elkaar af te stemmen. Volgens een Chinese diplomaat wil China samen met Rusland via de organisatie werken aan een “meer rechtvaardige” internationale orde. Daarbij valt op dat de SSO streeft naar een multipolaire wereldorde, die niet langer volgens westerse (lees “Amerikaanse”) regels, normen en waarden verloopt.

Moet de Shanghai-Samenwerkingsorganisatie in de toekomst een instrument worden waarmee de confrontatie met de Verenigde Staten wordt aangegaan? Op een voorbereidende SSO-vergadering vorige maand in de Oezbeekse hoofdstad Tasjkent liet Nikolaj Patroesjev, het hoofd van de Russische Veiligheidsraad, alvast in zijn kaarten kijken. In zijn toespraak stelde hij dat Rusland van de SSO een centrum van verzet tegen de VS en bondgenoten wil maken, als een “unie van zielsverwanten”. Hij had het herhaaldelijk over een “mondiale confrontatie” waarbij de SSO-leden aan dezelfde kant staan.

Maar het is lang niet zeker of daar binnen de SSO ook eensgezindheid over bestaat. Verschillende Centraal-Aziatische landen zijn meer terughoudend op dat vlak. Tot nog toe legde de SSO geen strikte regels op aan zijn leden om te beletten samen te werken met niet-lidstaten, zelfs niet met landen die als tegenstanders van China en Rusland kunnen worden beschouwd. Deze flexibiliteit is bijzonder belangrijk voor Centraal-Aziatische staten die naast hun partnerschappen met China, Rusland en India belangrijke veiligheids- en economische betrekkingen onderhouden met de Verenigde Staten en Europa.

Zowel India als Pakistan heeft al aangegeven dat ze van de organisatie geen antiwesters blok willen maken. India heeft bijvoorbeeld verschillende petjes op. Het land is ook lid van de Quad, een militair bondgenootschap met de VS, Australië en Japan dat is opgericht als antwoord op de groeiende militaire en economische macht van China. Het lijkt erop dat India in de toekomst een meer onafhankelijke rol wil spelen in de regio.  

China hoopte van bij de oprichting van de SSO meer stabiliteit in de regio te brengen. Het wil niet alleen de Chinese invloed vergroten, maar ook het wantrouwen tegenover China wegnemen dat er in Centraal-Azië leeft. Door meer samen te werken wil het vooral de eigen handel beschermen.

Het is geen toeval dat de meeste SSO-leden op de Nieuwe Zijderoute van China liggen, het meest ambitieuze investeringsplan ter wereld. Door de bouw van bruggen, (spoor)wegen, lucht- en zeehavens legt China de infrastructuur aan waarmee het de eigen producten (en overcapaciteit) kan slijten aan de rest van de wereld, en in omgekeerde richting belangrijke grondstoffen naar China kan brengen.  

Vandaag wordt binnen de Shanghai-Samenwerkingsorganisatie de grootste interne markt ter wereld beheerd. Sinds de oprichting in 2001 is de handel tussen China en de andere lidstaten maar liefst twintig keer groter geworden. Het is de bedoeling om het aandeel van nationale valuta in onderlinge betalingen te vergroten binnen de SSO en het gebruik van de Amerikaanse dollar verder terug te dringen. 

De handel wordt ook veiliggesteld door meer militaire samenwerking onderling. Geregeld zijn er bijvoorbeeld gezamenlijke militaire oefeningen, inclusief grootschalige “vredesmissies” in de regio met alle leden. Er is ook meer samenwerking gepland met de Collectieve Veiligheidsorganisatie (CSTO), het militaire bijstandspact dat Rusland in de jaren 90 heeft gesloten met een aantal andere voormalige Sovjetrepublieken. 

De SSO werd door sommige westerse analisten tot voor kort smalend “een theehuis” genoemd. Maar wat op de top in Samarkand (tussen de thee door) besproken wordt kan bepalend zijn voor het verdere verloop van de oorlog in Oekraïne. Dat conflict zal een lange schaduw werpen op de vergaderingen en bilaterale contacten.

Zo is het geen geheim dat verschillende SSO-leden zich tegen de Russische invasie hebben verzet. Kazachstan en Turkije hebben bijvoorbeeld afkeurend gereageerd op de oorlog, zonder evenwel hun bruggen met Moskou op te blazen. 

China houdt er dan weer een dubbelzinnige houding op na, want het heeft de oorlog noch openlijk veroordeeld, noch openlijk gesteund. Net vóór de Russische invasie van start ging, hadden Xi en Poetin begin februari een ontmoeting in de marge van de Olympische Winterspelen in Peking. Er volgde een gezamenlijke verklaring waarin stond dat de vriendschap tussen beide landen "geen grenzen kent".

China maakt geen deel uit van de internationale sancties tegen Rusland en de handel tussen beide landen is blijven groeien. De Chinese invoer van Russische olie is sinds de invasie in Oekraïne zelfs sterk toegenomen. Voor Poetin vormen trouwens alle SSO-lidstaten één grote markt om energie en andere grondstoffen te slijten, waardoor hij het effect van westerse sancties kan verzachten.

In de wandelgangen wordt gehoopt dat China (samen met Turkije) tijdens de top meer druk zal uitoefenen op Rusland om een einde te maken aan de oorlog. Maar China wil solidair blijven en lijkt niet meteen van plan om Rusland de rug toe te keren. Daarvoor zijn de onderlinge strategische belangen op lange termijn té groot. Het valt ook af te wachten of de kritiek van sommige SSO-leden op het Russische optreden luidop te horen zal zijn tijdens de top in Oezbekistan.

Een van de belangrijkste afspraken binnen de SSO is dat de leden respect hebben voor de soevereiniteit van elkaars grondgebied en zich niet mogen mengen in binnenlandse aangelegenheden. Toch staat de organisatie voor zware interne uitdagingen, die wereldwijde gevolgen kunnen hebben.

De eerste fysieke SSO-top in drie jaar vindt plaats te midden van nieuwe grensconflicten tussen verschillende leden en dialoogpartners. Zo zijn er de voorbije dagen botsingen geweest op de grens met Kirgizië en Tadzjikistan, waarbij zeker één grenswacht gedood werd. Ook het grensconflict tussen Armenië en Azerbeidzjan is heropgeflakkerd, met zeker 100 doden als gevolg. 

En dan heb je nog de oude rivaliteit tussen de kernmachten India en Pakistan. Of tussen India en China, ook een kernmacht. Twee jaar geleden vielen voor het eerst in bijna een halve eeuw dodelijke slachtoffers in de grensregio van Ladakh.

Het grootste kruitvat van de komende jaren ligt ook in deze Aziatische regio, met China dat het eiland Taiwan wil herenigen met het vasteland. Ook daar was de spanning de voorbije weken te snijden. Vorige maand hield Peking een vijfdaagse militaire blokkade rond het eiland als reactie op het bezoek van Nancy Pelosi, de voorzitter van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden. 

Naast Oekraïne wordt ook Taiwan ongetwijfeld een gesprekonderwerp tussen Xi en Poetin. Want China hoopt in ruil voor Chinese steun aan Rusland ook omgekeerd op de steun van Rusland te kunnen rekenen, als "rugdekking".

De Shanghai-Samenwerkingsorganisatie gaat er prat op door "samenwerking" confrontatie en ongezonde rivaliteit te willen voorkomen. Maar als het die rol wil waarmaken, als een soort Centraal-Aziatisch alternatief voor de NAVO, dan is er nog werk aan de winkel.

Toch is het duidelijk dat de organisatie veel méér is geworden dan een praatclub van Centraal-Aziatische landen. Terwijl de oude wereldorde verder afbrokkelt, zien we hoe de as Moskou-Peking verstevigd wordt, en hoe die as in de toekomst ook via Ankara en Teheran zal lopen. We kunnen er in het Westen maar beter aan wennen.