Terwijl velen rouwen om de dood van de Britse koningin Elizabeth II, worden ook kritische bedenkingen gemaakt bij het instituut van de monarchie en de rol die de Queen de voorbije zeventig jaar heeft gespeeld in de (de)kolonisatie van het Britse koloniale rijk. "Een legitiem perspectief waar we best oor naar hebben", zegt Idesbald Goddeeris, historicus aan de KU Leuven.
"Rouw om de koningin, niet om haar imperium": naast verdriet ook kritiek in voormalige Britse koloniën (en daarbuiten)
Ann Willems
Gepubliceerd:
“Onvermurwbaar”, “rots in de branding” en “moeder alle Britten”. Maar ook “de monarch achter de regering die half mijn familie uitmoordde” en “iemand die actief deelnam aan het kolonialisme”. Tussen de ontelbare rouwbetuigingen en zeemzoete herinneringen aan koningin Elizabeth II op sociale media duikt ook kritiek op, vooral wat haar rol in het verleden van het Britse koloniale rijk betreft.
“Begrijpelijk”, vindt Idesbald Goddeeris, historicus aan de KU Leuven met een specialisatie in het kolonialisme. “De geschiedenis heeft verschillende perspectieven, en dit perspectief is even legitiem. We hebben er best oor naar.”
Om te begrijpen waar die gemengde gevoelens vandaan komen, duiken we het verleden in.
De fundamenten van het Britse koloniale rijk werden al in de zestiende eeuw gelegd, en het imperium kende een territoriaal hoogtepunt in 1921. “Het was het grootste koloniale rijk dat de wereld heeft gezien, zich uitstrekkend van Australië over Afrika tot Canada”, schetst Goddeeris. De dekolonisatie vond grotendeels plaats na de Tweede Wereldoorlog. In 1997 werd met Hongkong de laatste kolonie teruggegeven aan China.
De volledige historie van het Britse rijk beslaat moeiteloos een tiendelige encyclopedie en is volgens Goddeeris enorm gevarieerd. “Het gaat van slavernij en plantage-economieën in Jamaica, over het bewust uitroeien van bevolkingsgroepen in Tasmanië tot verdeel-en-heerspolitiek in voormalig Brits-India en moeizame dekolonisaties in Kenia en Maleisië, met conflicten die vandaag nog steeds niet zijn opgelost.”
“Op economisch vlak hebben de Britten zich gigantisch kunnen verrijken. Al in de negentiende eeuw sprak India over een “drain of wealth”. Vandaag verschijnen er boeken waarin ze de koloniale periode omschrijven als 'het donkerste tijdperk uit hun geschiedenis'.”
“Anderzijds mocht in de jaren dertig van vorige eeuw al een zesde van het Indiase volk deelnemen aan verkiezingen, en werd in Groot-Brittannië de strijd tegen slavernij geboren. Het is een complexe geschiedenis met veel nuances.”
Symbool
Elizabeth werd in 1953 gekroond tot koningin en bleef zeventig jaar aan de macht. Ze kwam dus pas op de troon toen de afbrokkeling van het Britse rijk al was ingezet, al betekent dat volgens critici niet dat ze geen aandeel had in koloniale activiteiten. Terecht? “We weten niet hoe ze er tegenover stond”, aldus Goddeeris. “Als koningin had ze daar namelijk geen standpunt in te hebben. Ze volgde de regering, en die evolueerde. Premier Churchill bijvoorbeeld had zeer koloniale ambities, premier Attlee was veel minder imperiaal.”
Toch begrijpt Goddeeris dat voormalige Britse koloniën niet het sentiment van verdriet en verlies delen waarmee de wereld momenteel lijkt te worden overspoeld. “Hoe dan ook stond ze symbool voor het Britse rijk, en dat was wél actief betrokken in het kolonialisme. Haar zoon, prins Andrew, vocht bovendien mee in de Falklandoorlog – waarin het Verenigd Koninkrijk en Argentinië streden om de Falklandeilanden bij Zuid-Amerika. En hij was natuurlijk wel lid van de monarchie.”
Wereldwijde ongelijkheid
“Wie denkt dat ik ook maar iets anders dan minachting voel voor de monarch achter de regering die verantwoordelijk is voor het uitmoorden van mijn halve familie en voor de gevolgen waar overlevenden nog steeds proberen overheen te komen, denkt verkeerd”: professor Uju Anya is een van de vele mensen die op Twitter uithaalt naar de overleden Britse koningin.
Over welke gevolgen heeft ze het? “Mondiale ongelijkheid”, duidt Goddeeris. “Tweehonderd jaar geleden was Europa niet het rijkste continent. De industriële revolutie heeft natuurlijk ook aandeel in onze welvaart, maar die revolutie was ook alleen maar mogelijk door de kolonisering. Er is nog steeds wereldwijde ongelijkheid, en de kolonisatie is daar een van de oorzaken van. Niet alleen wat rijkdom betreft, maar ook racisme.”
Nostalgie naar koloniale tijden
In tijden van #BlackLivesMatter-protesten en generaties die zich steeds luider laten horen, zou je denken dat ook de Britse monarchie mee is met de gevoeligheden omtrent kolonisatie en racisme. Dat was buiten prins William en zijn echtgenote Kate gerekend, die eerder dit jaar een bezoek aan de Caraïben brachten en tijdens een militaire parade in een vintage Land Rover en witte outfit werden rondgereden. Het liet bij de inwoners van Jamaica een wrang koloniaal gevoel na.
“Ze wilden een charmeoffensief plegen maar schoven verschillende keren uit”, aldus Goddeeris. “Ze beseffen nog steeds niet hoe gevoelig het ligt. Bovendien leeft in Groot-Brittannië een expliciete nostalgie naar koloniale tijden. Op BBC bijvoorbeeld worden nog steeds reportages uitgezonden waarin een reporter met een koloniale reisgids in de hand op zoek gaat naar oude koloniale gebouwen, zonder enige vorm van duiding over de misdaden en het menselijke leed. Niet elke Brit staat open voor tegengeluid op hun geschiedenis.”
Zowel kersvers koning Charles III als prins William benadrukten in het verleden al dat de koloniale misdaden “nooit hadden mogen gebeuren” en “een smet vormen op het verleden”, maar officiële excuses zijn er nooit gekomen, laat staan financiële vergoedingen. Goddeeris verwacht niet dat koning Charles III plots radicaal het roer zal omgooien wat dat betreft. “Al zullen er sowieso dingen veranderen, want veranderingen gebeuren al tweehonderd jaar.”
