Drugs toelaten als antwoord op geweld in Antwerpen: absurd idee of interessante piste?

Vuurwerkbommen, granaataanslagen, schietpartijen en brandstichtingen: deze zomer alleen al speelden zich in Antwerpen – voor zover bekend – meer dan 20 vergeldingen in het drugsmilieu af. Het doet steeds meer vragen rijzen over de doeltreffendheid van de zogenaamde war on drugs die burgemeester Bart De Wever (N-VA) in 2013 opende om “de onaanvaardbare randcriminaliteit en overlast” in zijn stad aan te pakken. 

De roep om het geweer van schouder te veranderen, klinkt luid. Niet alleen de jacht op drugscriminelen maar ook de drugswetgeving – die dateert van 1921 – moet volgens velen worden herbekeken. Die stelt nu dat het “verboden is om psychoactieve stoffen te bezitten, kweken, aankopen, verkopen en er handel in te drijven”.

Is het tijd om het debat rond legalisering naar een hoger niveau te tillen? We stelden de vraag aan in totaal tien experten. Een samenvatting.

Charlotte Colman, professor Drugsbeleid en Criminologie aan de UGent, gaat van start met een belangrijke nuance. “Mensen vatten het legaliseren van drugs soms op als een vrijbrief om te doen en laten wat je wil, maar het legaal maken gaat hand in hand met het reguleren ervan: het opleggen van regels en beperkingen rond het bezit en het aanbod.”

Dat kan op uiteenlopende manieren. Uruguay bijvoorbeeld heeft de consumptie, teelt en verkoop van cannabis gelegaliseerd. Inwoners kunnen er wiet kopen in de apotheek, mogen thuis een beperkte hoeveelheid kweken en kunnen zich aansluiten bij “social clubs”. Verkoop aan toeristen is verboden, coffeeshops vind je er niet terug.

Hoe ver België kan gaan, houdt Colman in het midden. “Als dit op de politieke tafel zou komen, dan moet een doordacht debat gebeuren over de randvoorwaarden, rekening houdend met onderzoeksresultaten en ervaringen uit andere landen.”

Steven Debbaut, criminoloog aan de UGent en woordvoerder van de Vlaamse burgerbeweging SMART on Drugs, spreekt zich feller uit. Hij pleit voor een trapsgewijze aanpak. “Een eerste stap is het decriminaliseren van persoonlijk gebruik. Het heeft geen zin om het klein bezit van drugs in het strafrecht te houden. Vervolgens zou ik overstappen op het reguleren van cannabis, daarna kunnen we spreken over andere drugs zoals cocaïne. Hoe meer risico’s de drug met zich meebrengt, hoe meer regels eraan vasthangen.”

Wat professor Criminologie aan de UGent Tom Decorte betreft, zijn er geen taboes. “Ik zou het jammer vinden mocht er niet onmiddellijk over alle drugs worden nagedacht. Zelfs de regelgeving rond alcohol – aan het eind van de rit de meest gevaarlijke drug van allemaal – mag wat mij betreft worden verstrengd. Voor sterke drank mag reclame worden gemaakt, maar xtc blijft illegaal? Dat kan consistenter.”

Niet iedereen staat te springen om cocaïne, xtc of heroïne te legaliseren. “Als je een overdosis doet, krijg je geen tweede kans”, klinkt het bij toxicoloog Jan Tytgat (KU Leuven). “We kunnen niet verwachten dat iedereen voldoende kennis heeft om op verstandige manier met harddrugs om te gaan. En laten we ook opletten met de commercialisering: coffeeshops en reclameborden, dat hoeft allemaal niet.” Een mening die breed wordt gedragen.

Hoe ver legalisering kan – of moet – gaan, is één ding. Maar lost het ook daadwerkelijk iets op? “We hebben decennialang maffiose organisaties hun gang laten gaan. Legalisering helpt dat niet zomaar de wereld uit”, beseft Decorte. “Sterker nog: de kans bestaat dat er in eerste instantie meer geweld komt. Momenteel zijn drugscriminelen niet bang voor de war on drugs, maar als drugs legaal worden aangeboden, krijgen ze pas echt concurrentie. Dat kan wel eens represailles uitlokken.”

Dat betekent niet dat we de andere kant moeten uitkijken, vindt zowel Decorte als Debbaut. “Het is niet omdat iets met kinderziektes verloopt, dat je een vreselijk systeem in stand moet houden”, aldus de woordvoerder van SMART on Drugs. Ook Colman vermoedt dat het geweld aanvankelijk kan toenemen gezien het speelterrein van drugscriminelen kleiner wordt, “maar na verloop van tijd zou dat volgens onderzoek stabiliseren en eventueel afnemen”.

Het drugsgeweld dat Antwerpen teistert, heeft grotendeels te maken met cocaïne. De landen waar drugs worden gereguleerd, of waar over die mogelijkheid wordt nagedacht, beperken zich tot cannabis. Is de legalisering van wiet in ons land genoeg om een verschil in de drugscriminaliteit te maken? “Neen, maar er is wel een overlap tussen clans die zich bezighouden met cocaïne, en clans die zich bezighouden met cannabis”, weet Decorte. “In Uruguay is naar schatting 60 procent van de drugshandel legaal en 40 procent illegaal. Dat is toch een grote winst.”

Volgens Cyrille Fijnaut, Nederlands criminoloog en hoogleraar, is ook de illegale cannabisindustrie “geen markt voor softies”. “Ook daar vind je geweld, alleen heeft die berichtgeving niet de overhand.” Volgens hem is het een utopie dat de zwarte markt volledig van de kaart kan worden geveegd. “In het verleden deed ik onderzoek naar illegaal gokken in Nederland. Een deel van de markt werd witgewassen door officiële casino’s en loterijen, maar gokverslaafden vonden alsnog hun weg naar illegale speelhuizen. Een fenomeen van alle tijden.”

Alle experten benadrukken dat het oplossen van drugsgeweld niet de voornaamste reden mag zijn om drugs te legaliseren. “Dat is de volksgezondheid”, beklemtoont ook Tessa Windelinckx. Zij heeft als straathoekwerker en coördinator van Gezondheidspromotie bij Injecterend Gebruik meer dan 25 jaar ervaring met drugsgebruikers, en ziet met eigen ogen welke gevolgen vervuilde middelen teweeg kunnen brengen. Een verschijnsel dat Tytgat bevestigt. “Als toxicoloog onderzoek ik wekelijks wietplanten van illegale plantages, en ik kan je zeggen: er wordt een hoop rommel gerookt, vol bacteriën, pesticides en zware metalen.”

Een legalisering van drugs kan daar mogelijk een einde aan maken. “Vandaag hebben we geen enkele controle”, zegt Debbaut. “De kwaliteit van producten, de manier waarop ze worden verkocht, wie ze aankoopt: dat kan met behulp van regulering allemaal een stuk veiliger verlopen. Zó bescherm je je volk. Om nog maar te zwijgen van hoeveel geld uitgespaard kan worden bij politie en justitie.” Al zal een significant deel van dat geld naar controle moeten gaan, nuanceert Colman.

Ook inzetten op preventie is onontbeerlijk. “Daar begin je liefst op een zo jong mogelijke leeftijd mee”, weet Tytgat, die als expert al meermaals in secundaire scholen over drugs ging praten.

Over de zogenoemde “stepping-stone-theorie”, die ervan uitgaat dat cannabisgebruik leidt tot het gebruik van hardere drugs, maken de experten zich weinig zorgen. “Die is inmiddels achterhaald”, duidt Frieda Matthys, psychiater en hoogleraar Psychiatrie aan de VUB. Ook zij is voorstander van de regulering van cannabis. “We mogen jongeren niet het signaal geven dat wiet geen kwaad kan, maar in contact komen ze er hoe dan ook mee. Liever met de nodige sturing, dan dat ze bij ongure dealers belanden.”

Het mag duidelijk zijn: het legaliseren van drugs betekent niet dat er zomaar enkele zinnetjes uit het strafwetboek kunnen worden geschrapt. Hoe ver staat België in dit proces? “In tegenstelling tot enkele jaren geleden, word je als voorstander tenminste niet meer als anarchist beschouwd”, lacht Debbaut. “Er beweegt wel wat, zeker wat het decriminaliseren (uit de strafwet halen, nvdr.) van persoonlijk gebruik betreft.” 

Concreet ligt volgens Colman niets op tafel. “Het wordt niet vermeld in het federale regeerakkoord.” De criminologe is een voorstander om op Europees niveau maatregelen te nemen als het debat politiek zou gelanceerd worden. “We moeten hier niet op eigen houtje aan beginnen. Niet alleen is België een doorgeefluik naar andere landen, er is ook zoiets als goed nabuurschap. We willen geen aanzuigeffect creëren, zoals we destijds zagen met de Nederlandse coffeeshops. Daar hebben flink wat burgemeesters in ons land last mee gehad.”

Ook Fijnaut pleit voor een Europese regulering. “Echter: noch de Europese Commissie, noch het Parlement, noch de Raad wil ervan weten. Het onderwerp is te controversieel, ook al woedt de discussie in verschillende lidstaten.” Hij kijkt uit naar een initiatief van de Duitse regering, waar een werkgroep momenteel bestudeert hoe de legalisering van cannabis vorm kan krijgen. “Dat zou internationaal wel eens een en ander in gang kunnen steken.”

Voor Decorte is een Europese overeenkomst een illusie. “Kijk maar naar de VN-verdragen: die verbieden de legalisering van drugs, maar dat heeft Portugal bijvoorbeeld er niet van weerhouden al begin jaren 2000 het bezit en gebruik van drugs te decriminaliseren en in te zetten op hulpverlening. Natuurlijk moet er met buurlanden gepraat worden, maar drugstoerisme kan makkelijk geweerd worden door de verkoop enkel voor inwoners mogelijk te maken.”

Achter de schermen merkt Decorte naar eigen zeggen dat steeds meer Belgische politici beseffen dat een debat niet veel langer kan worden uitgesteld. Wordt ongetwijfeld vervolgd.