Gesprek in Brussel moet gespannen relatie tussen Kosovo en Servië normaliseren: waarover gaat het conflict?

Het doel van de gesprekken is om te voorkomen dat de recente spanningen tussen beide landen tot een nieuw conflict in de Balkan zouden leiden. Met de gesprekken wil de Europese Unie de betrekkingen tussen de landen opnieuw normaliseren en voor beide partijen een aanvaardbare oplossing voor de geschillen vinden. "Het is een zeer belangrijke stap dat ze allebei naar Brussel komen om te bespreken hoe het verder moet en hoe we de situaties die we in het verleden hebben gezien, kunnen voorkomen", luidde het op voorhand.

De aanleiding voor de nieuwe spanningen is een aanslepende discussie over nummerplaten. Iets meer dan twee weken geleden kregen lokale etnische Serviërs in Kosovo te horen dat ze binnen de twee maanden hun Servische identiteitsbewijzen en kentekenplaten moesten vervangen door nieuwe documenten en nummerplaten, die worden uitgegeven door de Kosovaarse overheid. 

Veel Serviërs in Kosovo erkennen de regering in de Kosovaarse hoofdstad Pristina niet en rijden daarom rond met Servische kentekens. Omgekeerd zijn Kosovaarse bestuurders overigens al vele jaren verplicht om hun nummerplaat te vervangen (of deels af te dekken) als ze Servië willen binnenrijden.

Het was niet de eerste keer dat Kosovo een soortgelijke regel wou invoeren. Vorig jaar werd het wetsvoorstal in extremis gestaakt na hevig protest van de Servische minderheid in het land. Toen moest de Europese Unie komen bemiddelen tussen beide landen. Nu waagde de regering in Pristina een nieuwe poging, met hetzelfde resultaat.

De lokale Serviërs vonden de maatregel absoluut niet door de beugel kunnen, waarop doorheen heel Kosovo protesten uitbraken. In de Kosovaarse stad Mitrovica, waar een belangrijke minderheid Serviërs woont, weerklonk urenlang het luchtalarm. Ook werden bruggen over de rivier de Ibar, die het Servische en Albanese deel van de stad van elkaar scheidt, geblokkeerd.

Daarnaast hadden Kosovaarse Serviërs verschillende wegblokkades opgericht in de buurt van de grens met Servië. Die werden later op de dag alweer verwijderd onder het toeziend oog van de NAVO-vredestroepen. De grensovergangen in Brnjak en Jarine bleven nadien even gesloten. Als bij wonder vielen er geen gewonden tijdens de korte opwelling.

Uiteindelijk besloot de Kosovaarse regering, onder druk van de VS en de EU, om de implementering van de maatregel met een maand, tot 1 september, uit te stellen.

In de nasleep van de protesten sprak de Servische president Aleksandar Vucic de media toe. "Ik roep iedereen op om de vrede te allen prijze te bewaren. Ik vraag de Albanezen om tot inkeer te komen en ik vraag de Serviërs om niet geprovoceerd te worden en niets te doen wat tot een conflict zou kunnen leiden."

Vucic vroeg daarnaast "aan de grote landen die de onafhankelijkheid van Kosovo erkend hebben om niet toe te staan dat hun protegé een conflict uitlokt. We willen alleen maar vrede, maar als ze Serviërs gaan vervolgen, mishandelen of doden, zullen we ons niet overgeven en dan gaat Servië winnen", klonk het opmerkelijk strijdvaardig.

Ook de Kosovaarse premier Kurti schuwde de zware woorden niet. Hij beschuldigde Servië ervan de protesten vanuit Belgrado te hebben aangemoedigd en georganiseerd om zo Kosovo te destabiliseren. Hij sluit ook niet uit dat de huidige spanningen in de toekomst opnieuw kunnen escaleren. "We zijn waakzaam, maar niet bang. Ik zeg niet dat ze ons deze of volgende week gaan aanvallen, maar het zou totaal onverantwoord zijn om de mogelijkheid van een nieuw conflict uit te sluiten", klonk het strijdvaardig.

Kurti richtte zijn kritiek na de protesten vooral op Rusland. Hij beschuldigde Rusland, dat de belangrijkste bondgenoot van Servië is en zijn veto heeft uitgesproken tegen Kosovo's poging tot lidmaatschap van de Verenigde Naties, een rol te spelen bij het aanwakkeren van nieuwe etnische spanningen. "De despotische president Poetin is een man van oorlog en zou er belang bij hebben oorlog te verspreiden", verwees Kurti naar het aanhoudende conflict tussen Rusland en Oekraïne. Kurti waarschuwde de Kosovaarse burgers om niet "ten prooi te vallen aan de propaganda van Moskou."

"We hebben onze eigen instellingen en organen, Kosovo is nu een staat. Dit is niet het jaar 1998, maar 2022. We zijn veel beter voorbereid om onze soevereiniteit en territoriale integriteit te verdedigen en om onze democratie, rechtsstaat, grondwet en vooruitgang te beschermen." Kosovo heeft zich aangesloten bij de veroordeling door de EU en de Verenigde Staten van het optreden van Rusland in Oekraïne en steunt de sancties tegen Moskou. 

Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken wil dan weer dat Kosovo, de VS en de EU "stoppen met provoceren en de rechten van de Serviërs in Kosovo mee helpen garanderen". Rusland is een belangrijke bondgenoot van Servië. Het land is bijna volledig afhankelijk van Russisch gas en Rusland steunt Servië dan weer in het verzet tegen de onafhankelijkheid van Kosovo. Tegelijk is Servië al sinds 2012 een kandidaat-lidstaat van de EU.

De fragiele vrede in Kosovo wordt bewaard door de KFOR (Kosovo Force Pristina-Kosovo), een door de NAVO geleide vredesmissie van een kleine 4.000 troepen sterk. In een persbericht liet KFOR weten paraat te staan om indien nodig in te grijpen als de stabiliteit er in gevaar zou komen. Al benadrukte KFOR dat het vooral belangrijk is dat er een duurzame oplossing komt. "Dit is van cruciaal belang voor vrede en veiligheid in de regio", klinkt het. "Constructief overleg is de sleutel voor stabiliteit."

De European External Action Service, ofwel de diplomatieke dienst van de EU liet weten niet tevreden te zijn met "de recente toename van opruiende retoriek tussen Kosovo en Servië, in het bijzonder de verklaringen over de mogelijkheid tot oorlog en conflict in de Westelijke Balkan. De EU zal de politici verantwoordelijk houden voor elke escalatie die leidt tot verhoogde spanningen en mogelijk geweld in de regio."

Zoals de rest van de Balkan kent wat nu Kosovo is een lange geschiedenis van oorlog en conflict. Er wonen maar weinig Serviërs in Kosovo, toch heeft het gebied een belangrijke symboolwaarde voor het volk. In 1389 ging het Servische koninkrijk er ten onder in een veldslag tegen de Turks-Ottomaanse rijk. Die slag staat symbool voor de zowel de ondergang van de Servische natie als de verrijzenis daarvan in de 19e eeuw na eeuwen Ottomaanse bezetting.

Dat onafhankelijke Servië, vanaf 1918 Joegoslavië genoemd, slorpte het kleine Kosovo op, ook al woonde daar toen al een ruime Albanese meerderheid. Een wereldoorlog later werd Kosovo onder de communistische leider Josip Broz "Tito" (1945-1980) een autonome provincie van Servië, toen een deelstaat van de federatie Joegoslavië.

Na het overlijden van Tito laaiden de oude nationalistische stromingen (Servisch, Kroatisch, Sloveens, maar ook Albanees-Kosovaars) opnieuw in alle hevigheid op met de onafhankelijkheid van Slovenië, Kroatië en Bosnië uit Joegoslavië en bloedige oorlogen in de jaren 90 tot gevolg. 

In de marge daarvan groeiden ook in Kosovo de spanningen tussen Albanezen en Serviërs, zeker nadat Servië in 1989 het zelfbestuur van Kosovo had ingetrokken.

Als reactie brak in 1998 een guerilla van de Albanese meerderheid uit. Servië reageerde met hevige onderdrukking die aan duizenden Albanese Kosovaren het leven kostte. In het voorjaar van 1999 escaleerde de crisis en kwam de NAVO tussenbeide om de etnische zuivering te stoppen. Een campagne van 78 dagen luchtbombardementen dwong Servië op de knieën, waarna een NAVO-vredesmacht de controle overnam.

In die chaotische dagen kwam het op de luchthaven van de Kosovaarse hoofdstad Pristina bijna tot een treffen tussen Russische troepen die via Servië naar Kosovo waren getrokken en Britse en Amerikaanse troepen van de NAVO-vredesmacht KFOR. De lokale commandanten konden dat treffen nipt vermijden en kort daarop verdwenen de Russen.

De oorlogen in ex-Joegoslavië en de val van het regime van Milosevic in Servië betekenden een forse verzwakking van de invloed van Rusland in Europa. Rusland heeft zich al eeuwen opgeworpen als beschermer van de Slavische "broedervolken" in de Balkan en dan vooral van Servië. 

In 2008 riep de Albanese meerderheid eenzijdig de onafhankelijkheid van Kosovo uit. Dit wordt door de meeste westerse landen -en ook heel wat andere- erkend, maar niet door Servië en Rusland. De Russen spelen zo nu en dan goed in op de wrevel bij de Serviërs om voet aan de grond te houden in de regio. Op een moment dat Rusland en het westen lijnrecht tegenover elkaar staan, zijn de spanningen die nu opborrelen in Kosovo des te opvallend. De heisa in de Balkan zou Moskou niet slecht uitkomen op dit ogenblik.

Het conflict tussen Kosovo en Servië moet dus gezien worden binnen een breder strategisch getouwtrek tussen de NAVO en Rusland. Intussen blijft Kosovo een smeulend kruitvat met twee gemeenschappen die geen of nauwelijks contact hebben en een diepe wrok tegenover elkaar koesteren.