Burgers van Oekraïne mengen zich dapper in strijd tegen leger van Rusland, waar vinden ze de moed?

Eén ding springt sinds het begin van de oorlog in Oekraïne steeds weer in het oog: de moed en strijdvaardigheid waarmee Oekraïners het Russische leger bekampen. Soms tegen beter weten in. Zo duiken er steeds meer beelden op van burgers die zelf molotovcocktails maken. In een video is te zien hoe een vrouw vanuit haar auto een brandbom gooit op een Russische tank. 

Ook ongewapende Oekraïners komen op straat, proberen legervoertuigen tegen te houden, en maken de Russische soldaten zeer duidelijk wat ze van de invasie denken.

Waar vinden Oekraïners de moed? Zijn ze een buitengewoon dapper volk? Of is het oorlog die de moed in hen naar boven haalt? "Oekraïne heeft zeker een traditie van politiek protest, maar de strijdvaardigheid die Oekraïners nu tonen, komt eerder voort uit een algemeen gevoel van onrechtvaardigheid'', zegt politiek wetenschapper en Oost-Europakenner Peter Vermeersch van de KU Leuven. 

"De recente ontwikkelingen in Oekraïne vallen zo ver buiten het normale kader en de acties van Rusland zijn zo spectaculair en onverwacht, dat mensen overal ter wereld verontwaardigd zouden reageren", gaat Vermeersch verder. "Om de moedige reacties van Oekraïners te verklaren, is het dus voldoende om te kijken naar de omstandigheden in het land nu."

Volgens Vermeersch is oorlog dan ook de grootste drijfveer voor de onverhoopte, dappere verzetsdaden van Oekraïners tegen het Russische leger. "Oorlog creëert zijn eigen realiteit. Als er hier in het Westen een oorlog zou uitbreken, zou je ook veel onverwachte daden zien. Oorlog zet mensen voor blok, ze reageren dan vaak op onverwachte manieren en soms met erg veel moed. Machteloosheid leidt tot dadendrang: je kan niet veel doen, dus doe je datgene wat je wel nog kan." 

Zo herinneren de Oekraïense taferelen van lef en strijdvaardigheid professor Vermeersch aan de situatie in Polen begin jaren 1980. De Solidariteitsbeweging in Polen groeide en steeds meer mensen rebelleerden tegen het communistische regime. "Eind 1981 gebeurde ook daar het onverwachte: de Staat van Beleg werd afgekondigd en het leger nam de leiding over", vertelt Vermeersch. "Er ontstond een groot ondergronds netwerk van verzet. Geïmproviseerde protestkranten werden in het geheim gedrukt en in kelders van universiteiten werden heimelijk politieke lezingen georganiseerd."

Met andere woorden:  als een bevolking eenmaal gedwongen wordt om in het verweer te kruipen, doen ze dat meestal ook. De manier waarop is natuurlijk telkens verschillend. Polen heeft toen getoond dat burgermaatschappij heel sterk is, en niet zomaar klein te krijgen. Net zoals Oekraïne zich vandaag niet zomaar gewonnen zal geven.

Toch kan je de Oekraïense dapperheid ook kaderen in een traditie van politiek protest, die de afgelopen tien tot twintig jaar gegroeid is in het land. "De Oranjerevolutie in Oekraïne in 2004 werd gezien als een baken van hoop", weet professor Vermeersch. "Burgers spraken zich eindelijk uit voor meer democratie en protesteerden tegen een niet-democratisch en corrupt regime. Iets wat tijdens het Sovjetregime bijna onmogelijk was." 

Het politiek protest in Oekraïne bleef ook na 2004 groeien. In het hele land stonden activisten op, jongeren die in allerlei politieke en artistieke kringen actief waren. Niet alleen in Kiev, maar ook in andere steden. In 2014 kwam het tot een nieuw hoogtepunt met de Maidanrevolutie, die zou leiden tot de afzetting van de toenmalige president Viktor Janoekovitsj. 

Ook de verkiezing van de huidige, Oekraïense president Volodimir Zelenski toont aan dat de Oekraïners steeds meer bereid zijn om te strijden voor meer democratie. "Zelenski is een heel atypisch politicus. Hij was voor veel Oekraïners de laatste hoop, de buitenstaander die het politiek systeem zou veranderen", vertelt Vermeersch. 

"Hij kwam op als anti-establishment en wilde de corruptie in zijn land aanpakken. Dat was tegelijk ook zijn enige belofte tijdens zijn campagne. Hij zei letterlijk: "Ik heb geen politieke agenda en geen politieke ideologie"." Het feit dat Zelenski als onervaren politicus op korte tijd genoeg steun kon verzamelen om de verkiezingen overtuigend te winnen, toont aan hoever Oekraïners willen gaan voor democratie.

"De dapperheid die we bij Oekraïners vandaag zien, is dus ook deels een gevolg van dat verhaal", besluit Vermeersch. "De jongere generatie is opgegroeid met het idee dat er iets moet en kan veranderen. Wanneer het Russische leger binnenvalt, zullen ze zich dus niet zomaar gewonnen geven."