Loskomen van Russisch gas? Er zit een reukje aan Amerikaans schaliegas: goed voor portemonnee, niet voor mens en milieu

Hoeveel minder afhankelijk gaan we met deze deal met de VS nu zijn van Russisch gas? "Er zal 15 miljard kubieke meter extra LNG van de VS binnenkomen", legt VRT NWS-energiespecialist Luc Pauwels uit. "Dat betekent dat je daarmee de LNG-leveringen via schepen van de Russen vervangt. Maar er komt nog 140 miljard kubieke meter binnen via pijpleidingen vanuit Rusland."

De Amerikanen doen nu wel inspanning in hun productie: ze gaan van 22 miljard kubieke meter LNG naar 37 miljard dit jaar. "Ook op langere termijn willen ze extra inspanningen leveren. Tegen 2030 trekken ze dat op naar 50 miljard. Dat is nog altijd maar een derde van wat Russen leveren."

Conclusie? "Er zullen dus ook andere routes gezocht moeten worden. Zo kijkt men naar Qatar, Algerije of andere Arabische landen. En we zullen meer moeten inzetten op hernieuwbare energie."

De spectaculaire ommekeer in het Amerikaanse energielandschap van de laatste jaren heeft alles te maken met de ontginners van het schaliegas, de zogenoemde wildcatters. Kleine, koppige zelfstandigen met een ongelooflijk doorzettingsvermogen en heel veel lef en durf. Bedrijven als Continental Resources (dé pionier in fracking), Chesapeake Energy of Cheniere LNG. zijn berucht om hun inventiviteit en hun agressieve aanpak. Het zijn ondernemers pur sang die nooit terugwijken en nietsontziende financiële risico's nemen.

Ze kopen tienduizenden hectare land op, gokkend dat de ondergrond vol schaliegas zit. Soms schatten hun geologen de reserves correct in, maar soms zitten ze er ook compleet naast. Faillissementen zijn niet ongewoon in de sector. Sommige wildcatters sleuren honderden miljoenen dollars in hun ondergang mee. Maar ze kruipen telkens weer uit het dal om steenrijk te worden, waarna ze al dat geld opnieuw verspelen.  Daarna trekken ze opnieuw naar de banken om honderden miljoenen dollars investeringen te vragen voor hun volgende waaghalzerij.

Hun koppigheid en keihard kapitalisme hebben wel geloond. De zowat 500.000 (!) kleinere en grotere schaliegasbronnen overvleugelden in geen tijd de traditionele gasvelden van de "majors", de grote olie- en gasbedrijven. Tot uiteindelijk ook die majors zich op de fracking stortten en de schaliegasproductie als een raket naar omhoog schoot. 

Die aarzeling van de majors had ook te maken met milieuoverwegingen: de ontginning van schaliegas is namelijk bijzonder destructief voor het milieu, vandaar dat het in Europa nooit van de grond is gekomen. De techniek (hydraulic fracking) bestaat uit ondergrondse horizontale boringen. Daarna worden in boorschachten de steenlagen gebroken door ondergrondse explosies, waarna onder grote kracht water door de boorschachten wordt geperst. Het water is gemengd met chemicaliën en zand dat de barsten in het gesteente moet openhouden waaruit het gas dan kan ontsnappen. 

Voor het fracking zijn dus grote hoeveelheden water nodig. Dat water zit vol chemicaliën, die zeer moeilijk te verwijderen zijn. De ontginners proberen het afvalwater dan ook te hergebruiken, maar op het eind zitten ze met massa's vervuild water. Dat slaan ze op in kunstmatige vijvers of tanks. Of ze brengen het naar gifstorten. Of ze injecteren het heel diep in de ondergrond, in geologische lagen onder de grondwatertafels, in zogenaamde "disposal wells". Daar zou het eeuwig moeten kunnen blijven, zonder het drinkwater aan te tasten, zo redeneren ze. Een beetje zoals de geologische berging van kernafval.

Maar soms gebeurt die aantasting wel. Niet bij de opslag, maar al tijdens de ontginning van het schaliegas. Soms ontstaan er breuken in de ondergrondse schachten en kan het water dat diep ondergronds in het schaliegesteente geperst wordt zich onbedoeld mengen met de grond- en drinkwaterlagen.  Er zijn meerdere incidenten waarbij rivieren, vijvers en bronnen plots vergiftigd raken omdat het chemisch verontreinigde water van fracking-activiteiten kilometers verderop zich via de grondwaterlagen had verspreid. 

In  2011 raakte Pavilion, Wyoming de volledige drinkwatervoorziening aangetast door chemicaliën van nabijgelegen schaliegasontginningen.

In 2014 werd in Opossum Creek in Monroe County, Ohio na een explosie van een schaliegasbron de volledige waterfauna van een nabijgelegen kreek vernietigd door de weggelekte chemicaliën:  het wateroppervlak was bezaaid met ruim 70.000 dode vissen, kikkers en salamanders.

Maar niet alleen de chemicaliën lekken weg op plaatsen waar niemand ze had verwacht, ook het schaliegas zelf komt aan de oppervlakte via onverwachte barsten. Zoals uit een waterkraan in een woning bijvoorbeeld. In Bradford County, Pennsylvania, waar maar liefst 600 schaliegassites van de fameuze Marcellus shale liggen, ontdekten de inwoners tot hun verbijstering dat ze  hun drinkwater gewoon in brand  konden steken. Het ontsnapte schaliegas was samen met de drinkwaterwinning mee naar boven was gekomen. In deze video is op 4:34 te zien wat het effect is.

Naast de vervuiling van het water, komt er bij de booractiviteiten ook heel wat vervuild boormateriaal naar boven. Geregeld duiken er schandalen op van illegaal gestort vervuild puin. Zo kreeg Chesapeake Energy in 2013 een miljoenenboete omdat het op maar liefst 27 plaatsen zijn boorafval illegaal had gestort in beken en moerassen. Het moest alle vervuilde terreinen saneren wat het bedrijf nog ettelijke miljoenen kostte.  

De destructieve techniek van het fracking veroorzaakt ook grondverzakkingen en aardbevingen. In het najaar van 2010 werd Greenbrier in Arkansas geteisterd door wat de media omschreven als een "zwerm" van aardbevingen. De reeks startte in augustus 2010 en hield aan tot in 2011. De betrokkenen keken onmiddellijk naar de schaliegasboringen in de Fayetteville Shale-laag in Noord-Arkansas. Onderzoek wees uit dat het niet de boringen zelf waren die de aardbevingen veroorzaakten, maar vermoedelijk de ondergrondse injectie van het afvalwater in de zogenaamde "disposal wells".  Toch bleven de twijfels, want de streek is van nature uit aardbevingsgevoelig.

Die twijfel was er helemaal niet meer in Ohio. Het stadje Youngstown werd tussen maart en december 2011 geplaagd door maar liefst elf aardbevingen. In Youngstown zijn er nooit aardbevingen. Naar de oorzaak moesten ze dan ook niet lang zoeken: het was de ondergrondse injectie van het afvalwater van de frackers dat de bodemlagen instabiel had gemaakt. De overheden beloofden de zaak drastisch aan te pakken en veel scherper toe te zien op de activiteiten van de schaliegasontginners. Maar niet scherp genoeg blijkbaar, want in 2018 kreeg Youngstown alweer een reeks van 12 aardbevingen over zich heen. Er kwam een verhit debat op gang, maar of er echt beperkingen komen op de opslag van het afvalwater is nog onduidelijk.

Ook het boren zelf en het openbreken van de ondergrondse rotslagen door het fracking maakt de bodem instabiel. In onder meer Oklahoma, Texas, maar ook over de grens in Canada komen er alarmerende rapporten over aardbevingen door de boringen naar schaliegas. De Canadese overheid registreerde tussen april 2009 en december 2011 een hele reeks abnormale seismische activiteiten in de ondergrond van de Horn River-formatie in het noordoosten van British Columbia. Ze stelde een onderzoek in dat duidelijk concludeerde dat de ondergrondse bevingen veroorzaakt waren door de schaliegasontginningen. 

De aantasting van de ondergrond en het vervuilen van drinkwater zijn jammer genoeg niet de enige schadelijke neveneffecten van de schaliegas- en olieontginning. De praktijk kost ook mensenlevens. 

Een half miljoen schaliegasbronnen controleren, waarvan sommige geëxploiteerd worden door echte cowboys, dat is een onmogelijke opdracht. Fatale ongelukken zijn dan ook onvermijdelijk in de sector, want sommige wildcatters nemen het echt niet nauw met de veiligheidsmaatregelen.

Op maandagochtend 22 januari 2018 om 8u45 ging het flink fout in Pittsburg County, Oklahoma. Een boorput van het schaliegasbedrijf Patterson vloog de lucht in. Bij de explosie kwamen vijf arbeiders om het leven, 17 raakten gewond. Het duurde meer dan een dag eer de steekvlam kon worden gedoofd.

Het was niet de eerste keer dat Patterson te maken kreeg met dodelijke ongelukken. Tussen 2010 en 2013 verloor het bedrijf zeven medewerkers door zeven aparte incidenten op zeven boorputten.

In 2015 kwamen drie technici om het leven door een explosie nabij Midland, Texas, bij het onderhoud van een schalie-oliebron in de Permian Basin, één van de grootste schalieolie- en schaliegasvelden in de VS. De federale overheid beboette het onderhoudsbedrijf omdat het zijn arbeiders toeliet om sigaretten te roken bij de open bron.

Het moge duidelijk zijn: de ontginning van schaliegas en olie is een erg risicovolle activiteit. Tussen 2003 en 2013 vielen in de VS 1.189 doden door ongelukken bij olie- en gasontginning.  In de hele periode nam het aantal doden met maar liefst 27% toe, zo blijkt uit cijfers van het Amerikaanse Bureau of Labor Statistics (BLS) . Volgens onderzoekers was dat vooral te wijten aan de toegenomen schaliegasontginningen.

Amerikaans schaliegas of Russisch aardgas... het is bijna kiezen tussen de pest en de cholera. Het is namelijk helemaal niet zo dat de ontginning van het Russisch aardgas op een meer milieuvriendelijke manier zou gebeuren dan het Amerikaans schaliegas. De techniek van de klassieke gasontginning is weliswaar minder brutaal dan het fracking, maar er zijn al langer bezorgdheden over de kwaliteit van het Russische materiaal. De Russen kampen met name met nogal wat lekken. 

Ook die betekenen een grote aanslag op het milieu en vooral het klimaat. Aardgas is namelijk methaan. In zijn pure vorm is het ruim 80 keer agressiever voor het klimaat dan CO2. Meerdere onderzoeken wezen uit dat er veel meer lekken zijn dan tot nu toe werd aangenomen. In Rusland blijkt het zo erg te zijn dat Europese gasgestookte elektriciteitscentrales, gevoed met Russisch aardgas even schadelijk voor het klimaat worden als steenkoolcentrales. Ook de Amerikanen kampen met lekken: hun aanvoer zou de klimaatimpact van een gascentrale met 70 procent verergeren.

Maar de Amerikanen proberen die lekken wél onder controle te krijgen, terwijl er bij de Russen geen enkele intentie is om dat te doen.  Bovendien: bij de Russische ontginning van aardgas- en olie zullen ook wel slachtoffers vallen. En natuurlijk: de Verenigde Staten zijn nog altijd een democratie. Vanuit dat opzicht zijn ze veel betrouwbaarder dan een bijna totalitair regime, waarbij één man zomaar kan beslissen een oorlog te ontketenen zonder dat iemand hem blijkbaar een strobreed in de weg legt. En zijn aardgas als wapen gebruikt om het tegenpruttelende Europa de mond te snoeren.