Kan schaliegas uit de VS Europa afhelpen van zijn verslaving aan het Russische aardgas? Het antwoord is niet onverdeeld positief. Schaliegas is heel vervuilend voor het milieu. Bovendien kiezen de Amerikaanse gasboeren genadeloos voor het geld, hoezeer we ook in energienood zitten. Vorig najaar wendden hun tankers de steven af van Europa en stoomden ze op naar de Chinese geldbergen. Om even later terug te keren toen er bij ons wél meer geld te rapen viel.
Kan Amerikaans schaliegas ons redden uit de Oekraïnecrisis?
Vlak voor Kerstmis kwamen ze plots in het nieuws: een vloot van tien Amerikaanse LNG-tankschepen op weg naar Azië wendde abrupt de steven richting Europa. De Amerikaanse tankers, volgeladen met vloeibaar gekoeld schaliegas, hadden geld geroken. Ze stelden vast dat hun klanten in het Verre Oosten (China, Japan, en Zuid-Korea) niet meer wilden opbieden tegen de torenhoge Europese vraagprijzen en koersten prompt naar Europa, de superwinsten tegemoet. Alleen al het nieuws dat de Amerikanen ons ter hulp kwamen, deed de gasprijzen met 40% kelderen.
LNG?
LNG staat voor "liquified natural gas", letterlijk: "vloeibaar gemaakt aardgas". Het aardgas wordt vloeibaar door het af te koelen tot -162 °C. In vloeibare vorm is het gas namelijk veel compacter. Tien liter LNG komt nl. overeen met ca. 5,5 m³ gas. Ideaal om het in grote tankschepen over de oceanen te transporteren. Bovendien is het transport zo veel flexibeler dan over vaste pijpleidingen: de LNG-tankers kunnen letterlijk alle windrichtingen uit.
Schaliegas?
Schaliegas is aardgas dat uit schaliegesteente of andere harde rotslagen wordt gewonnen. Dat gebeurt via de zeer omstreden techniek van het zogenaamde hydraulic fracking, die grote schade kan toebrengen aan het milieu (zie aparte tekst).
Eén schip zat zelfs halverwege de Indische Oceaan. Het kwam vanuit het zuidoosten van de VS, was de Atlantische Oceaan overgevaren en via de Middellandse Zee en het Suez-kanaal al de Indische Oceaan opgestoomd. Tot het plots resoluut rechtsomkeer maakte, recht naar de Europese LNG-terminals. Het liet zijn Aziatische klanten overigens niet in de kou achter: die kregen ter compensatie een deel van de extra winsten die het in Europa kon rapen.
Het schip, de Minerva Chios, kwam rechtstreeks van de Sabine Pass LNG-terminal van Cheniere in Louisiana. De LNG-tanks van Cheniere zitten tjokvol schaliegas. Het is één van die typische roekeloze spelers die de schaliegasrevolutie in de VS mogelijk hebben gemaakt. Roekeloos, omdat ze er niet voor terugschrikken grote financiële putten te slaan, maar evengoed bergen geld kunnen binnenhalen.
Momenteel is het money-time voor de Amerikanen, want ze volgen resoluut de weg van het geld. Of dat nu naar Europa is, dat kreunt onder het conflict in Oekraïne, of naar het Verre Oosten, dat laat de Amerikaanse gasboeren stoïcijns koud. En met de huidige energiecrisis valt er een pak geld te winnen.
Follow the money
Amper 15 euro per MWh betalen de Amerikanen tegenwoordig voor hun schaliegas op de groothandelsmarkt in de VS. In Europa is dat door de oorlog in Oekraïne momenteel ruim 150 euro. Dat maakt het Amerikaanse gas hyperconcurrentieel.
Voor het gas op onze markten komt, moet het natuurlijk eerst nog afgekoeld worden tot ruim -162 °C en getransporteerd met grote LNG-tankers. Maar zelfs als je dat allemaal in rekening brengt, inclusief de shippingkosten bij bijvoorbeeld de LNG-terminal in Zeebrugge, kost het Amerikaanse schaliegas afgeleverd en gebruiksklaar nog geen 26 euro per MWh. Dat is ruim vijf keer goedkoper dan wat op de Europese groothandelsmarkt voor gas wordt geboden.
Amerikaans schaliegas kost afgeleverd in Zeebrugge ongeveer 26 euro per MWh, dat is ruim vijf keer goedkoper dan de groothandelsprijzen in Europa
Het Amerikaanse schaliegas is dus meer dan welkom. Het kan de prijzen mee helpen drukken. En voor Amerikanen is het een enorme inkomstenbron. Door het Oekraïne-conflict staan de prijzen opnieuw superhoog. Ruw gerekend kan één standaard LNG-tankschip met schaliegas uit de VS op de Europese dagmarkt momenteel makkelijk 100 miljoen euro winst maken.
En er zijn genoeg LNG-terminals in Europa waar de Amerikanen hun kostbare vracht kunnen leveren.
Die Europese terminals vormen een interessante afzetmarkt voor de Amerikanen: de afgelopen jaren nam hun aanvoer almaar toe. Vooral vanaf 2019 ging het hard, voornamelijk door de enorme groei van aangevoerd schaliegas uit de VS. De Europeanen vulden in 2019 en 2020 hun gasvoorraden voor een groot deel met LNG, hoofdzakelijk uit de VS, Qatar en Rusland. De eerste drie kwartalen van 2021 namen de Amerikanen maar liefst 40% van die top drie voor hun rekening, zo blijkt uit het recente "Quarterly Report. European Gas Markets " van de Europese Commissie.
Steeds meer grote energiegroepen zoals Edf, Engie, Eni, TotalEnergies en RWE zijn gretige afnemers van het goedkope schaliegas uit de Verenigde Staten. Fluxys, de beheerder van de Belgische hogedrukgaspijpleidingen, speelt daarin een sleutelrol. Fluxys bezit namelijk twee LNG-terminals in Zeebrugge en Duinkerke waar de tankschepen hun ijskoude vloeibare lading schaliegas kunnen lossen, waarna het in het Belgische en Europese netwerk kan worden geïnjecteerd.
Fluxys liet zelfs een directe verbinding vanuit Duinkerke aanleggen naar zijn Belgische gasnetwerk. Het Amerikaanse schaliegas komt al jaren ons land in. Aanvankelijk was dat weinig, maar sinds 2019 is de aanvoer fiks toegenomen en het ziet er niet naar uit dat dat meteen zal verminderen. In Duinkerke zijn voor de eerste helft van maart al zeven Amerikaanse LNG-tankers aangekondigd. In Zeebrugge worden er deze week opnieuw twee verwacht. Zo'n gemiddelde tanker heeft 174.000 m³ gekoeld aardgas aan boord. Dat is genoeg om bijvoorbeeld de Oost-Vlaamse stad Aalst een jaar lang probleemloos van gas te voorzien.
Eén LNG-tanker kan een middelgrote Vlaamse stad ruim een jaar lang van gas voorzien
Dat lijkt allemaal mooi. Als Europa in gasnood geraakt kan het rekenen op LNG van onder meer Qatar, Algerije, Nigeria en vooral... van de vrienden uit de VS. Maar de werkelijkheid is minder poëtisch. Vorig jaar -net toen de nood aan aardgas in Europa opnieuw groter werd- begon de aanvoer van LNG plots te stokken.
Er gaan namelijk enorme bedragen rond in de wereld van het vloeibare aardgas. En de Amerikanen (net zoals de andere gasexporteurs) houden daarbij maar één koers aan: ze varen naar waar het meeste geld te rapen valt. Sympathie of geopolitiek sentiment spelen daarbij een ondergeschikte rol. Toen Europa zijn economie vorig jaar zag opveren na het rampzalige coronajaar 2020 en zijn vraag naar energie (en dus gas) toenam, zag het de LNG-tankers gewoon zijn kusten voorbij varen. Het Verre Oosten (China, Japan, Zuid-Korea) bood namelijk veel meer geld.
Tijdens de eerste drie kwartalen van 2020 bedroeg de aanvoer nog 91 miljard kubieke meter. Ondanks het mindere corona-jaar bleef de aanvoer redelijk op peil. Maar van januari tot november 2021 zakte de import met bijna 13% naar 79,4 miljard kubieke meter. Europa dat toen al kreunde onder de grotere vraag naar gas en het lagere aanbod, door onder meer de stokkende aanvoer vanuit Noorwegen, de kuren van de Russen en zijn historisch lage voorraden, raakte nog meer in crisis.
It's a whole lot of money
Nochtans hebben de Amerikanen niet bepaald een tekort aan aardgas. Integendeel: in de VS is er helemaal geen sprake van een energiecrisis. Dat heeft alles te maken met de spectaculaire groei van de schaliegas- en schalieolie-ontginning. Een relatief nieuwe manier om fossiele energiebronnen aan te boren: de techniek werd amper 20 jaar geleden op punt gesteld, maar zou de Amerikaanse energievoorziening ingrijpend veranderen.
In geen tijd veegde het schaliegas de tanende traditionele aardgaswinning in de VS van de kaart. Tot voor 2007 was er amper sprake van schaliegas. De klassieke aardgasontginning was al sinds 1973 over haar hoogtepunt heen, met nog een opflakkering in 2001. Maar van dan af ging het steil bergaf. De VS werd almaar meer afhankelijk van de invoer van aardgas en aardolie uit het buitenland.
Tot in 2007 de nieuwe ontginningsvorm doorbrak: het zogenaamde hydraulic fracking of horizontal drilling. Aardgas kan je namelijk niet alleen vinden in traditionele gasvelden, maar het zit ook geperst tussen ondergrondse lagen keiharde rotsen. Bijvoorbeeld in schaliesteen, een schilferend gesteente dat soms wel eens als dakbedekking wordt gebruikt. Als je die schilfers ondergronds kan kapot breken, komt het opgesloten aardgas vrij. Het heet dan schaliegas of 'shale gas', maar is niets anders dan doodnormaal aardgas, dat gewoon op een andere manier wordt gewonnen.
Maar die "andere manier" is wel zeer omstreden. Fracking is bijzonder destructief: het kan grondwaterlagen en drinkwater vergiftigen, het gas ontsnapt ongecontroleerd op plaatsen waar je dat niet wil, het leidt tot grondverzakkingen en aardbevingen en exploderende gasbronnen maakten al meerdere dodelijke slachtoffers. Maar dat hield de Amerikanen niet tegen.
Schaliegas: goed voor de portemonnee maar niet voor mens en milieu
Voor het fracking zijn grote hoeveelheden water nodig. Dat water zit vol chemicaliën, die zeer moelijk te verwijderen zijn.
Naast de vervuiling van het water, komt er bij de booractiviteiten ook heel wat vervuild boormateriaal naar boven. De destructieve techniek van het fracking veroorzaakt ook grondverzakkingen en aardbevingen.
Bovendien lekt het schaliegas soms ongecontroleerd weg: er zijn Amerikaanse huishoudens die hun drinkwater kunnen in brand steken omdat het schaliegas zich met het water heeft vermengd.
De schaliegasontginning kost ook mensenlevens. Bij explosies van de gasbronnen vielen al tientallen doden.
Want er zit behoorlijk wat schaliegas in de Amerikaanse ondergrond. In nog geen 6 jaar schoot de productie die van het traditionele aardgas voorbij. Het US Energy Information Agency schatte dat in 2021 de schaliegasproductie in de VS ongeveer 26,3 duizend miljard cubic feet bedroeg, dat is bijna 79% van de totale aardgasontginning in de VS.
Ter vergelijking: die 26,3 duizend miljard cubic feet komt overeen met 744,7 miljard kubieke meter aardgas (m³). Het totale gasverbruik in Europa bedroeg in 2020 379,9 miljard m³. De VS kan probleemloos heel de gasconsumptie van de EU dekken.
De schaliegasrevolutie was zo spectaculair dat de Verenigde Staten op amper een paar jaar tijd de grootste gasproducent ter wereld werden. De Amerikanen halen op hun eentje meer aardgas boven dan alle Arabische landen bijeen. Alleen Rusland komt nog in hun buurt.
Maar de Amerikaanse economie snoept wel heel wat van dat aardgas zelf op. Toch is het aanbod zo groot geworden dat de Amerikanen almaar meer aardgas zijn gaan exporteren. In 2019 bedroeg hun export al 132 miljard m³, dat is goed voor ruim één derde van de totale gasverbruik in de Europese Unie. De VS zijn daarmee de op één na grootste exporteur van aardgas ter wereld. Ver op kop staat de grote rivaal Rusland. De Russen halen weliswaar beduidend minder aardgas naar boven dan de Amerikanen, maar hun economie is veel kleiner. Ze verbruiken zelf minder aardgas en kunnen dan ook veel meer overschotten exporteren.
Het gas is in zulke massale hoeveelheden in de Amerikaanse rotslagen aanwezig dat het ook het wereldwijde geopolitieke landschap door mekaar heeft gegooid. Waar de VS tot 2016 nog een netto importeur van aardgas waren, is dat op amper 4 jaar tijd drastisch veranderd. De VS voeren een pak meer (schalie)gas uit dan ze zelf nodig hebben en kunnen daarmee om het even wie op deze planeet klem zetten. Dat kunnen de Chinezen zijn, maar even goed de Russen of... de Europeanen.
Want de LNG-markt is een wereldmarkt, met de Amerikanen als één van de hoofdrolspelers. In tegenstelling tot pijpleidingen, kunnen de LNG-tankers hun gas alle kanten uitsturen. Dat maakt ze uiterst flexibel, maar ook heel onvoorspelbaar. Ze kennen maar één weg: die naar het grote geld. Het gebeurt zelfs dat schepen de oceaan opgaan zonder dat hun LNG-lading al is verkocht. De prijzen worden gewoon onderweg onderhandeld. En de hele wereld kan meebieden.
Maar soms wordt het gas ook als geopolitiek wapen ingezet. Zo voerde voormalig Amerikaans president Donald Trump in 2019 de druk op Europa ferm op. Rusland was begonnen met de aanleg van een nieuwe onderzeese gaspijpleiding naar Europa, Nord Stream 2. De Russische leider Poetin wilde daarmee onder meer de Polen en de Oekraïners de duimschroeven aandraaien.
Op zijn continentale pijpleidingen moet Rusland namelijk doorvoerrechten betalen. Maar als Poetin zijn leidingen over Polen en Oekraïne letterlijk kon omzeilen, was hij in één klap van die doorvoerrechten af en kon hij tegelijkertijd de twee landen droogleggen door simpelweg de gaskraan dicht te draaien. En dat zonder veel inkomensverlies, want zijn gas zou via Nord Stream 2 ongehinderd naar het rijke West-Europa kunnen blijven vloeien.
Soms wordt het LNG een geopolitiek wapen, maar zelfs dan bepaalt het geld nog de koers
Trump had er geen goed oog in: hij wrong de Europeanen de arm om om de aanbouw van Nord Stream 2 zoveel mogelijk te vertragen én verplichtte de EU tegelijkertijd meer Amerikaans schaliegas in te voeren. Dat leek op het eerste gezicht een geopolitieke zet, maar eigenlijk was de ultieme drijfveer opnieuw... geld. De ontginning van schaliegas is vrij kostelijk: het was toen absoluut niet competitief met het Russische aardgas. Maar Europa plooide. Het aantal Amerikaanse LNG-tankers dat bij ons zijn kostbare lading kwam lossen, schoot spectaculair de hoogte in.
Het is best mogelijk dat die geopolitieke kaart opnieuw wordt getrokken, zeker nu Rusland Oekraïne is binnengevallen. Maar daar zijn we nog niet. Momenteel zit de Amerikaanse vloot LNG-tankers gewoon op de harde kapitalistische "follow the money"-koers. De eindbestemming is simpelweg die waar het meeste geld te rapen valt. En dat kan snel verkeren: midden februari keerde zich al minstens één LNG-tanker van Europa af omdat de aardgasprijzen wat waren gedaald en er elders meer te verdienen viel. Gas is er dus genoeg, als we er maar voor betalen.
It's the money, stupid!
Maar ze zijn nooit echt helemaal weg, de Amerikanen en ze zullen blijven komen. Hun voorraden zijn nog lang niet op. Als we maar met genoeg geld zwaaien. Aanvoerlijnen naar België zijn er genoeg. Het Amerikaanse schaliegas vloeit al jaren ons land in, via de LNG-terminal van Zeebrugge, maar ook van over de grens via Frankrijk, of vanuit Nederland, waar de Amerikanen aanmeren bij de LNG-terminals in Rotterdam.
Het Amerikaanse schaliegas zal vermoedelijk een almaar grotere rol spelen in de Belgische en Europese energiemix
Er komt trouwens meer ruimte vrij voor de Amerikanen. Noorwegen, onze grootste leverancier van aardgas, wil zijn ontginning op termijn afbouwen. Onze nummer 2, de Nederlanders, zijn daar al volop mee bezig: 10 jaar geleden bedroeg hun productie nog zowat 50 miljard Nm³, vorig jaar was dat nog amper 7,8 miljard Nm³. Over een paar jaar stoppen ze helemaal.
Dat Nederlandse aardgas was vorig jaar nog goed voor ruim 30% van de Belgische import. Om dat op te vangen zullen we alle zeilen moeten bijzetten. Bij Rusland gaan aankloppen, lijkt niet direct een optie. Blijven over: Qatar, Algerije, Nigeria... En de VS, die de grootste aanvoerder van LNG naar de EU waren in 2021.
De kans dat die aanvoer nog groter wordt, nu Rusland zich met zijn inval in Oekraïne een totaal onbetrouwbare partner heeft getoond, is reëel. De EU-ministers van Energie waren op hun recente crisisoverleg alvast vragende partij. En ook ons land lonkt naar Amerikaans LNG. In het akkoord over de kernuitstap net voor Kerstmis kreeg minister Tinne Van der Straeten de opdracht naar LNG uit de VS en Canada te kijken. Maar de Amerikanen gaan dat gas niet gratis leveren.
Het is in dat opzicht tekenend dat Joe Biden eind januari de Qatari -die al op de limieten van hun export zitten- opriep om meer LNG naar Europa te transporteren. Maar Biden zweeg zedig over zijn eigen LNG-vloot, die tot nader order lustig blijft opstomen naar de plaatsen waar het meeste geld te rapen valt. Of dat de EU is of iemand anders, maakt de Amerikanen niet zoveel uit. Voorlopig toch.
