In Kaapstad, Zuid-Afrika, werken wetenschappers al maandenlang aan een eigen coronavaccin, gebaseerd op de bouwstenen van het Moderna-vaccin. Over twee jaar hopen ze op grote schaal vaccins te kunnen produceren voor Afrika, waar nog altijd maar 10 procent van de bevolking is ingeënt. De vaccinhub krijgt de steun van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) én van ons land. Vandaag zijn minister van Ontwikkelingssamenwerking Meryame Kitir en viroloog Marc Van Ranst er op bezoek, samen met WHO-topman Tedros Adhanom Ghebreyesus. Wat is het belang van de hub, en waar liggen de hindernissen? Stijn Vercruysse is voor VRT NWS ter plaatse en kreeg een rondleiding.
VRT NWS bezoekt Zuid-Afrikaanse "hub" die vaccincode kraakte: wat zijn de doelstellingen en de hindernissen?
Het gebouw van het Zuid-Afrikaanse biotechbedrijf Afrigen, op een industrieterrein in een buitenwijk van Kaapstad, is vrij klein en onopvallend. Maar als alles goed gaat, moet het de komende jaren de centrale hub worden voor het ontwikkelen en (ver)delen van een nieuw mRNA-coronavaccin.
Wat is het belang van de Zuid-Afrikaanse vaccinhub?
mRNA-vaccins associëren we nu met twee farmareuzen: Moderna en Pfizer-bioNTech. Zij hebben hun patenten op de vaccins niet vrijgegeven, waardoor hun formule niet beschikbaar is voor andere bedrijven om het vaccin zelf te maken. Afrika, waar nog maar amper 10 procent van de bewoners volledig gevaccineerd is (ter vergelijking: in de EU is bijna 70 procent van de bevolking gevaccineerd), hangt op die manier af van Westerse farmareuzen.
Om de vaccinatiekloof te dichten, moet er op het Afrikaanse continent een vaccinproductie op gang worden gebracht. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) selecteerde Afrigen in Kaapstad als belangrijkste partner voor zo'n project.
Sinds juni vorig jaar werkt het bedrijf aan een eigen mRNA-vaccin. Niet meer dan een half jaar later kon het met groot nieuws uitpakken: het "kraakte" de code van het coronavaccin van Moderna, en ontwikkelde een vaccin dat niet identiek is aan dat van Moderna, maar wel gebaseerd op dezelfde bouwstenen.
"We hebben het zelf gedaan", zegt Petro Terblanche van Afrigen aan Stijn Vercruysse, die voor VRT NWS ter plaatse is. "Een kopie is het niet, want we kregen de technische formule niet van Moderna."
Met de steun van de WHO en tal van internationale experten, en met fondsen uit een aantal landen, waaronder België, wil de hub onafhankelijk én patentloos vaccins produceren. De formule, de processen en technieken wil Afrigen delen, waardoor het vaccin op commerciële schaal kan worden geproduceerd op verschillende plaatsen in de wereld. Afrigen streeft bovendien naar een vaccin dat niet alleen goedkoper is, maar ook niet zo extreem koel dient te worden bewaard als de huidige nMRA-vaccins. Twee factoren die essentieel zijn voor gebruik in Afrika.
Belangrijk zijn de processen en de knowhow die we opbouwen voor de volgende pandemie, en de volgende
Voor alle duidelijkheid: het nieuwe vaccin is nog lang niet af. Ten vroegste over twee jaar kan er een marktrijp product zijn. Maar is dat niet te laat voor een coronavaccin? Mogen we er niet van uitgaan dat de pandemie dan voorbij is? Jawel, hoopt ook Afrigen. Maar het vaccin kan nog altijd dienen in de endemische fase. "Belangrijk zijn de processen die we ontwikkelen en de knowhow die we opbouwen voor de volgende pandemie, en de volgende". Bovendien gaat de hub er van uit dat ze de technologie zal kunnen inzetten voor andere infectieziektes, zoals malaria.
Wat zijn de hindernissen voor de hub?
Afrigen mag dan wel de code van het Moderna-vaccin "gekraakt" hebben, de weg naar een nieuw mRNA-vaccin is nog lang. "Het kan nog maanden duren voor we overgaan tot de klinische testfase", zegt Petro Terblanche. In het beste geval krijgt het vaccin begin 2024 de goedkeuring. En of het dan even effectief zal zijn als het vaccin van Moderna, zal daarna nog moeten blijken.
Als Moderna bereid zou zijn om zijn kennis te delen, zou het met de ontwikkeling van het vaccin uiteraard sneller kunnen gaan. Maar net als de andere farmareuzen schermt het zijn technologie af. Zuid-Afrika was, samen met India, de initiatiefnemer achter de zogenoemde "trip waiver", een tijdelijke opschorting van de patenten. Maar die opschorting wordt nog altijd tegengehouden, onder meer door de Europese Commissie.
Dat Afrigen ervoor koos om de bouwstenen van Moderna te achterhalen (en niet die van Pfizer), komt doordat er over dat mRNA-vaccin de meeste gegevens publiek beschikbaar waren. Bovendien heeft Moderna in een statement gezegd dat het zijn patentrecht niet zal afdwingen tijdens de pandemie. Maar zal het bedrijf zich hieraan houden? En wat "na de pandemie"?
We bereiden ons voor op alle mogelijke scenario's
Er rijzen dus wel vragen bij de rechtszekerheid bij de ontwikkeling van het nieuwe vaccin. Vooral vanaf de klinische testen zouden er juridische problemen kunnen opduiken, want dan biedt de Zuid-Afrikaanse wetgeving minder bescherming dan tijdens de ontwikkelingsfase.
Bovendien heeft Moderna wel degelijk een patent op mRNA-vaccins neergelegd in Zuid-Afrika. Dat maakt het mogelijk dat Afrigen in een latere fase toch nog een schadeclaim ontvangt. Naast de wetenschappelijke uitdagingen kampt de nieuwe vaccinatiehub dus met aanzienlijke juridische hinderpalen. "We bereiden ons voor op alle mogelijke scenario's", zegt topvrouw Petro Terblanche.
Nog een hindernis op de weg is dat zowel Moderna als BioNTech werken aan eigen initiatieven om productiefaciliteiten voor mRNA-vaccins op te zetten en de markt in te palmen in Afrika. Er gaan geruchten dat zij bedrijven overtuigen om niét in zee te gaan met Afrigen, dat hoe dan ook partners nodig heeft om op grote schaal vaccins te ontwikkelen en te verdelen.
Goedkoop coronavaccin voor Afrika: hoever staat Zuid-Afrika met het vaccin?
