Zuid-Afrikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd om de code van het Moderna-vaccin te kraken en willen zo een eigen vaccin tegen het coronavirus ontwikkelen om de zogenoemde vaccinatiekloof te dichten. Hoe is dat precies gebeurd, mag dat zomaar en hoe lang nog voor die vaccins effectief op de markt komen?
Recept coronavaccin Moderna "gekraakt" in Zuid-Afrika: mag dat zomaar en wat betekent dit voor de vaccinatiekloof?
Pieterjan Huyghebaert
Gepubliceerd:
De Zuid-Afrikaanse wetenschappers zijn vertrokken vanaf het bestaande mRNA-vaccin van Moderna, hebben de bouwstenen daarvan grondig bestudeerd en zijn zo zelf tot een vaccin kunnen komen.
"Het gaat dus niet om een identiek vaccin als dat van Moderna", legt viroloog Johan Neyts van het Rega-instituut uit aan VRT NWS. "Twee vaccins of geneesmiddelen die identiek zijn noemt men "biosimilar". Dat is hier niet het geval."
Hij vergelijkt het met het mRNA-vaccin van CureVac dat in Duitsland werd ontwikkeld. De technologie is dezelfde als die van de vaccins van Pfizer en Moderna, maar de werkzaamheid bleek veel lager. "Uit de klinische studies bleek de werkzaamheidsgraad maar 47 procent te bedragen", aldus Neyts.
Het was een vaccin van dezelfde soort, maar de bouwstenen die het gebruikte waren toch voldoende verschillend om een lagere werkzaamheid te bekomen. "De hoop is nu dat het Zuid-Afrikaanse vaccin dicht genoeg bij het origineel van Moderna is gebleven om ook die hoge werkzaamheid te behalen", zegt de viroloog.
De hoop is nu dat het Zuid-Afrikaanse vaccin dicht genoeg bij het origineel van Moderna is gebleven om ook die hoge werkzaamheid te behalen
Nu die vaccins zijn natuurlijk gepatenteerd. Het is afwachten of Moderna besluit juridische stappen te zetten tegen de Zuid-Afrikaanse wetenschappers. Het is daarnaast niet gezegd dat Moderna die slag thuis haalt. "Patentenrecht is echt complex en vaak heel technisch", zegt Neyts daarover. Imagogewijs is zo'n rechtszaak mogelijk geen goed idee, want die eigen Afrikaanse vaccinproductie zou mee kunnen helpen de vaccinatiekloof te dichten.
Vaccinatiekloof
Hoe groot is die vaccinatiekloof momenteel? Volgens cijfers van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is die kloof groot. In ons land en de meeste andere (West-)Europese landen bedraagt de vaccinatiegraad (volledige vaccinatie) per 100.000 inwoners meer dan 70 procent.
In Afrika zijn de regionale verschillen enorm: van Marokko dat het al bij al goed doet met ruim 60 procent tot Nigeria waar amper 2,6 procent van de bevolking volledig is gevaccineerd. In Zuid-Afrika waar die "Moderna-kraak" is gebeurd, bedraagt dat percentage net geen 30 procent.
De verschillen zijn ook goed te zien op onderstaande kaart. Hoe donkerder, hoe hoger de vaccinatiegraad. Hoewel dat er ook in delen van Latijns-Amerika, het Midden-Oosten en Azië nog wat werk aan de winkel is, valt vooral het verschil tussen het grootste deel van de Afrikaanse landen en Europa en Noord-Amerika op.
Noot: Over de volledig witte regio’s is geen informatie beschikbaar
Net om zo’n ongelijke verdeling van de coronavaccins tegen te gaan, werd in april 2020 COVAX in het leven geroepen door onder meer de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), de Globale Alliantie voor Vaccinatie en Immunisatie (GAVI) en UNICEF, het kinderfonds van de Verenigde Naties. Maar de verdeling via COVAX verloopt traag en wordt geplaagd door problemen.
Zo belandt naar schatting 40 procent van de gedoneerde vaccins in de vuilnisbak omdat ze te laat worden gedoneerd. Hierdoor nadert de vervaldatum van die vaccins al als ze geleverd worden en is het voor de landen die ze krijgen moeilijk om de vaccinatie logistiek geregeld te krijgen en ze nog toe te dienen vooraleer ze vervallen.
Om een continent als Afrika met ongeveer 1,2 miljard inwoners volledig te vaccineren, kan je volgens experts niet alleen van donaties afhankelijk zijn. Er is dus een nood aan lokale vaccinproductie. "Het grootste probleem ligt bij het delen van kennis en rechten door de grote merken", zei Dimitri Eynikel van Artsen Zonder Grenzen daarover in een VRT NWS LIVE vorige week.
"Uit onze analyse blijkt dat er voldoende mensen en infrastructuur zijn", zei Eynikel nog. "In minder dan een jaar, pakweg 9 maanden, kan een productiesite voor mRNA-vaccins worden opgezet, maar dan moet je nog de technologie hebben, de kennis, en de juridische rechten. Die informatie wordt geheim gehouden en niet gedeeld, en dat zijn belangrijke barrières voor een autonome productie."
"In Zuid-Afrika heeft men er daarom voor gekozen om de Moderna-vaccins proberen na te maken", vulde Eynikel nog aan. "Er is daarnaast ook een project in Senegal met Europese steun, maar het is nog onduidelijk wat daar zal worden geproduceerd."
Hoelang duurt het?
De "Moderna-kraak" zou dus een wezenlijk verschil kunnen betekenen. Alleen is dat niet voor meteen. Zoals eerder al vermeld werd, zijn het nieuwe Zuid-Afrikaanse vaccin en dat van Moderna niet "biosimilar". "Ze moeten dus alle klinische studies opnieuw doorlopen", zegt Neyts daarover. "Daar kruipt erg veel tijd in."
Al vermoedt de viroloog dat het sneller zal gaan dan bij de initiële studies bij Pfizer en Moderna. "We weten intussen bijvoorbeeld redelijk goed hoeveel antilichamen nodig zijn om een bescherming te bieden tegen een infectie. Daar gaat men tijd mee winnen. Tegelijk zit de WHO mee aan de knoppen en dat kan het ook vlotter laten verlopen."
Er is zeker nog nood aan vaccins die je warmer kunt bewaren en minder dosissen vereisen
Het Zuid-Afrikaanse vaccin zou ten vroegste volgend jaar en realistischer pas in 2024 klaar zijn om op de markt te komen. "2024 is natuurlijk niet voor meteen", zegt Neyts. "Zowat 7 procent van de Afrikaanse bevolking is nu gevaccineerd. Als je tot 2024 moet wachten om de meeste daarvan te vaccineren, zit je met een enorme ondervaccinatie." En dat kan een risico zijn bij een nieuwe variant van het virus.
Los nog van die lange wachttijd zijn er ook praktische problemen waardoor deze nieuwe doorbraak in Zuid-Afrika niet dé oplossing is om de vaccinatiekloof te dichten. "Het blijft een vaccin dat je bij min 20 graden Celsius moet stockeren", zegt de viroloog. "En het is een driedosisvaccin, mensen moeten dus drie keer naar een vaccinatiecentrum komen. Zeker logistiek is dat niet evident voor vaccinaties buiten de grote steden. Er is zeker nog nood aan vaccins die je warmer kunt bewaren en minder dosissen vereisen."
De kennis die nu in Zuid-Afrika wordt opgedaan, kan ook in de toekomst helpen om andere vaccins te ontwikkelen. "Eens de kennis en de productiecapaciteit er is voor dit vaccin, kan men sneller schakelen om sneller eigen vaccins te ontwikkelen", zegt Neyts. "Ook niet mRNA-vaccins tegen bijvoorbeeld ziektes als polio of de mazelen. Het Afrikaanse continent heeft nu nauwelijks capaciteit."
