Bij een eerste grondige controlebezoek in een gesloten terugkeercentrum zijn verschillende schendingen van rechten en tekortkomingen blootgelegd. In zo'n centrum worden mensen zonder verblijfrecht opgesloten voor ze gedwongen worden teruggestuurd naar het land van herkomst. Naaktfouilles en mensen naar een isolatiekamer sturen net voor ze uitgezet worden, blijkt onder meer een standaardprocedure.
Eerste grondige controlebezoek van gesloten terugkeercentrum: naaktfouilles en isolatie blijken standaardpraktijk
Voor het eerst is er een uitgebreid rapport over de leefomstandigheden in het gesloten terugkeercentrum 127bis in Steenokkerzeel. Het is 1 van de 6 centra waarin mensen worden opgesloten die illegaal in ons land verblijven.
Dat is geen straf opgelegd door een rechtbank. Deze mensen zijn administratief aangehouden door Dienst Vreemdelingenzaken en zitten daar tot ze teruggestuurd kunnen worden naar hun land van herkomst.
"Er is een grote variëteit aan personen en nationaliteiten", zegt Ina Vandenberghe van het Federaal Migratiecentrum Myria. Myria is mee verantwoordelijk voor de controlebezoeken en het bijhorende rapport.
"Je ziet er mensen die een grote binding hebben met België, maar ook mensen die bijvoorbeeld aan de grens zijn tegengehouden. Sommige mensen verblijven er voor heel korte duur, maar anderen zijn er verschillende maanden tot meer dan een jaar."
Hoe kwam het rapport tot stand?
Het federaal migratiecentrum Myria doet controlebezoeken en stelt het rapport op.
Sinds 2024 is het bij wet verplicht om onafhankelijke controle toe te laten op plaatsen waar mensen van hun vrijheid zijn beroofd, zoals gevangenissen, politiecellen en gesloten terugkeercentra.
De controles kaderen in een Nationaal Preventiemechanisme tegen foltering, zoals afgesproken met de VN.
Tralies en prikkeldraad
Een gesloten terugkeercentrum is dus geen gevangenis. Mensen zitten er niet omdat ze strafbare feiten hebben gepleegd. Toch doet de manier waarop het centrum 127bis is ingericht volgens het rapport wel denken aan een gevangenis.
"Je ziet bijvoorbeeld tralies en prikkeldraad. Maar het is volgens internationaal recht wel belangrijk om een onderscheid tussen de twee te maken", zegt Vandenberghe.
Mensen die worden opgesloten omdat ze geen geldige verblijfsvergunning hebben, moeten eigenlijk worden ondergebracht in centra die zoveel mogelijk op een gewone leefomgeving lijken, zo stelt het rapport.
Als er nieuwe gesloten centra komen, zouden die dus op een andere manier moeten worden ingericht.
Nood aan psychiater en psychologen
In het gesloten centrum verblijven heel wat kwetsbare mensen met complexe psychische problemen en/of een verslavingsproblematiek. Sommigen hebben bijvoorbeeld lange tijd op straat geleefd, anderen hebben een gevangenisstraf uitgezeten.
Het is een prioriteit van de regering om deze mensen te repatriëren. Maar het gesloten centrum heeft volgens het rapport niet de middelen om hen menswaardig te begeleiden. "In minder dan 2 jaar hebben 2 suïcides plaatsgevonden", zo staat te lezen.
"Op vlak van mentale zorg, zijn er heel grote tekortkomingen", zegt Vandenberghe van Myria. "Er is geen psychiater in het centrum. Er is wel een psycholoog, maar die heeft te weinig tijd om klinisch werk te doen."
Daardoor is er volgens het rapport ook te weinig detectie van personen met een verhoogd risico op zelfdoding. En krijgen mensen nagenoeg uitsluitend medicijnen bij de aanpak van verslavingen.
Naaktfouillering
Omdat het centrum 127bis dicht bij de luchthaven ligt, worden regelmatig mensen uit andere centra naar overgebracht kort voordat ze op het vliegtuig naar hun land van herkomst worden gezet.
Volgens Vandenberghe zijn er bijzonder strenge procedures voor zo'n repatriëring kan plaatsvinden.
"Mensen moeten bij het binnen- en buitengaan een naaktfouillering ondergaan. Ze worden afgezonderd in een isolatiekamer voor 1 of 2 dagen of als daar geen plaats is soms ook in een strafcel."
"Bovendien kregen ze geen hygiëneproducten en zagen we dat de lichten dag en nacht bleven branden."
"Dat laatste is onwettelijk", stelt Vandenberghe. "De maatregelen moeten altijd proportioneel zijn. We konden vaststellen dat ook mensen in die isolatiekamers werden opgesloten die geen tekenen van verzet vertoonden en voor wie het een eerste verwijderingspoging was."
"Zulke maatregelen blijken een standaardpraktijk. Dat is niet verantwoord. Ze moeten telkens individueel afgetoetst worden."
"Ook van toepassing op andere centra"
"De directie en het personeel hebben ons volledige toegang gegeven tot alle ruimtes en informatie. We merken dat ze ook open staan voor adviezen", stelt Vandenberghe vast.
Naast het centrum 127bis, waarover dit rapport gaat, zijn er nog 5 andere gesloten terugkeercentra in ons land. "Een heel aantal van de aanbevelingen die we maken, zijn zeker ook van toepassing op andere centra".
"We hebben ondertussen ook een een 2e gesloten centrum bezocht. Daar zal later nog een rapport over volgen. We zullen geleidelijk aan ook de andere centra grondige bezoeken uitvoeren, want we zijn ervan overtuigd dat ze nuttig en nodig zijn."