Van camouflage tot oriëntatie en zelfs het coördineren van vissen tijdens de jacht: octopussen behoren tot de slimste dieren ter wereld. Onderzoekers van de KU Leuven ontrafelden hoe het grote en complexe brein van de octopus wordt opgebouwd. "Het onderzoek toont niet alleen hoe het octopusbrein zich ontwikkelt, maar ook hoe nieuwe eigenschappen ontstaan in de dierenwereld", vertelt professor Eve Seuntjens.
"Octopussen behoren tot de slimste dieren ter wereld": Belgische onderzoekers brengen hersenstructuur in kaart
Samenvatting:
Onderzoekers van de KU Leuven hebben in kaart gebracht hoe de octopus zijn grote, complexe brein ontwikkelt. De octopus heeft ongeveer 500 miljoen zenuwcellen, even veel als een hond.
Gliale cellen, die bij gewervelde dieren zenuwcellen ondersteunen, zijn bij octopussen al vroeg aanwezig, nog voor de zenuwcellen ontstaan. Ze sturen waar zenuwcellen naartoe gaan, hoe verbindingen ontstaan en hoe hersengebieden vorm krijgen.
"Onze studie laat zien dat de evolutie ook op andere manieren kan leiden tot organismen met grote hersenen", zegt professor ontwikkelingsbiologie Eve Seuntjens (KU Leuven). Het onderzoek verscheen in Current Biology.
"De octopus is een van de slimste dieren ter wereld", vertelt Eve Seuntjens, professor ontwikkelingsbiologie aan de KU Leuven, die het onderzoeksteam leidde. "Ze beschikken over een uitgebreid arsenaal aan intelligente gedragingen. In de natuur vormen ze bijvoorbeeld allianties met vissen om in groep te jagen. Daarbij nemen de octopussen de leiding en coördineren ze de groep. Daarnaast kunnen ze zich uitstekend camoufleren, onthouden waar ze geweest zijn en de weg naar huis terugvinden. Ze kunnen bijzonder complexe handelingen uitvoeren en zelfs plannen."
Dat octopussen zo intelligent zijn, is opmerkelijk. "Weekdieren staan er doorgaans niet om bekend bijzonder slim te zijn", zegt Seuntjens.
Hun zenuwstelsel is qua omvang vergelijkbaar met dat van sommige kleine zoogdieren. "Octopussen hebben ongeveer 500 miljoen . Dat is ongeveer evenveel als een hond heeft, maar enorm veel voor een ongewerveld weekdier. Dat is vrij uniek, zeker wanneer je het vergelijkt met een slak, die ook tot de weekdieren behoort. Die heeft ongeveer 20.000 zenuwcellen." Toch zijn octopussen evolutionair gezien zowat 600 miljoen jaar van de mens verwijderd.
We bestudeerden hoe grote hersenen in de loop van de evolutie ontstaan en gebruiken de octopus daarvoor als model
Eve Seuntjens, professor ontwikkelingsbiologie (KU Leuven)
Mede daarom besloten de onderzoekers van de KU Leuven de hersenen van de octopus nader te bestuderen. "Wij werken met de gewone octopus, de soort die je ook in restaurants op het menu vindt. Zowel de omvang als de complexiteit van het brein maken de octopus bijzonder", zegt Seuntjens.
De onderzoekers van de KU Leuven brachten de voorbije jaren stap voor stap de ontwikkeling van het octopusbrein in kaart. Maar de vraag hoe de opbouw van die complexe hersenstructuur georganiseerd wordt, bleef lange tijd onbeantwoord. Tot nu.
Een andere werking dan bij mensen
"We bestudeerden hoe grote hersenen in de loop van de evolutie ontstaan en gebruiken de octopus daarvoor als model", vertelt Seuntjens. "Die heeft een heel eigen manier om hersenen te ontwikkelen. Zoogdieren, van muizen tot mensen, volgen vergelijkbare ontwikkelingsprincipes. Bij een octopus verloopt dat proces echter heel anders."
De onderzoekers analyseerden duizenden individuele cellen uit octopusembryo's. Daaruit bleek dat bepaalde hulpcellen al aanwezig zijn voordat de zenuwcellen worden gevormd. Deze cellen staan vooral bekend om hun ondersteunende functie bij zenuwcellen.
Bij gewervelde dieren, zoals de mens, ontstaan deze cellen pas nadat zenuwcellen gevormd zijn. Bij octopussen vinden we ze heel vroeg terug, en lijken deze zogenaamde gliale cellen een sturende rol te spelen tijdens de ontwikkeling van de hersenen. Ze sturen signalen uit die bepalen waar zenuwcellen naartoe bewegen, hoe verbindingen worden aangelegd en hoe de verschillende hersengebieden vorm krijgen, aldus de onderzoekers.
Hoewel de studie vergelijkbare gliale cellen aantrof bij andere weekdieren, zoals de gouden appelslak, vervulden die daar niet dezelfde organiserende functie als bij de ontwikkeling van het complexe octopusbrein. "In tegenstelling tot de zenuwcellen, die hun functie grotendeels behielden, lijken het vooral de gliale cellen te zijn die in de loop van de evolutie een belangrijkere rol hebben gekregen", zegt KU Leuven-onderzoeker Mark Lassnig.
Een belangrijke doorbraak
De ontdekking van Seuntjens en haar collega's is een belangrijke stap binnen hun onderzoeksdomein. "Ze toont niet alleen hoe het octopusbrein zich ontwikkelt, maar ook hoe nieuwe eigenschappen ontstaan in de dierenwereld. De cellen bij octopussen vertonen gelijkenissen met die bij andere dieren, maar hebben toch nieuwe functies gekregen."
De resultaten suggereren dat een celtype dat zowel bij octopussen als bij gewervelde dieren met complexe hersenen voorkomt, in de loop van de evolutie een nieuwe taak heeft gekregen. Bij gewervelde dieren ondersteunen deze cellen vooral de zenuwcellen, terwijl ze bij octopussen ook een rol spelen in de organisatie en ontwikkeling van het grote, complexe brein.
"De meeste kennis over de evolutie van grote hersenen komt uit studies bij dieren die verwant zijn aan de mens en hun hersenen op een vergelijkbare manier ontwikkelen", zegt professor Seuntjens. "Onze studie laat zien dat de evolutie ook op andere manieren kan leiden tot organismen met grote hersenen."
Het onderzoek werd gepubliceerd in Current Biology.