Wallonië wil zijn provincies afschaffen: kan dat ook werken in Vlaanderen?

De Vlaamse provincies afschaffen: het is al jaren een politieke droom van N-VA. Telkens botst de partij op een veto van coalitiepartners CD&V en Vooruit. Wallonië maakt intussen de oefening wel en gaat daarbij veel verder dan de afslanking van de provincies die Vlaanderen in 2018 doorvoerde. 

Als het van de Waalse regering van MR en Les Engagés afhangt , verdwijnt het provinciebestuur vanaf 1 januari 2031. Bij de verkiezingen van 2030 zou er geen provincieraad meer worden verkozen. Er komt dan ook geen provinciecollege meer, de Waalse tegenhanger van de deputaties in Vlaanderen.

De functie van gouverneur blijft dan weer wel. En de namen van de Waalse provincies en de provinciegrenzen zullen ook blijven bestaan, als afbakening van een territorium. Een Luikenaar blijft dus een Luikenaar.

Vorige week werd duidelijk hoe de Waalse regering dat plan precies wil uitvoeren. Al vanaf volgend jaar zouden taken van de Waalse provincies geleidelijk overgaan naar andere bestuursniveaus of organisaties. Dat kan het Waals Gewest zijn, de Franse Gemeenschap, de Waalse gemeenten, een privébedrijf of zelfs een vzw.

De hele oefening klinkt eenvoudiger dan ze is. Eigenlijk wordt het eerst complexer en pas dan eenvoudiger. "Er komt eerst een nieuw commissariaat dat de ontmanteling van de provincies over 10 jaar moet begeleiden", zegt grondwetspecialist Christian Behrendt (ULiège en KULeuven). "Als er in 2031 dan nog taken overblijven, komt er ook nog een overgangsstructuur per provincie. Die structuren moeten dan weer verdwijnen tegen 2036."

De provincies halen een groot deel van hun inkomsten uit zogenoemde opcentiemen. Die inkomsten zouden overgaan naar de gemeenten, stelt de Waalse regering voor. De gemeenten zullen wel een "tegenprestatie" moeten betalen als een ander niveau een provinciale taak overneemt. Het personeel van de provincies kan zijn job behouden, inclusief anciënniteit en voordelen. Geen enkele politicus wil zo'n massale ontslagronde op z'n geweten.

Die Waalse oefening kan niet zomaar gekopieerd worden naar Vlaanderen. In Vlaanderen hebben provincies namelijk veel minder taken dan in Wallonië.

"Cultuur, onderwijs en ziekenhuizen, dat zijn allemaal taken die de provincies in Wallonië nog uitvoeren", zegt de grondwetspecialist. "Er zijn provinciale musea, provinciale ziekenhuizen, en provinciale scholen." 

In Vlaanderen werden heel wat taken weggehaald bij de provincies in 2018. Al verbaast het misschien waarover de provincies nog beslissen. "Wij beslissen als deputatie nog altijd over het beleid in onze provinciale scholen", zegt N-VA-gedeputeerde Luk Lemmens, ook voorzitter van het provinciaal onderwijs in Vlaanderen. Denk maar aan de hoofddoekendiscussie in scholen van het provinciaal onderwijs in Oost-Vlaanderen.

Toch zijn de Waalse provincies nog veel 'vetter'.

"Dat heeft alles te maken met de context", zegt Behrendt. In Wallonië bestaat nog steeds de Franse Gemeenschap en het Waals Gewest, elk met eigen parlement en regering. De gemeenschap heeft weinig eigen inkomsten en laat heel wat taken dan ook uitvoeren door de provincies. Zij hebben die inkomsten wel, in de vorm van de provinciale opcentiemen."

Daardoor is de afschaffing van de Waalse provincies een zwaardere oefening dan wat ze in Vlaanderen zou zijn. 

Om de provincies af te schaffen, heeft de Waalse regering steun nodig vanuit de oppositie. "Ze zoekt steun bij de PS en Ecolo, om aan een tweederde meerderheid te komen. Die is nodig om het bijzonder decreet voor de afschaffing goed te keuren", zegt Behrendt.

"Dat is niet eenvoudig. Daarom koppelen MR en Les Engagés ook een bijkomend geld voor de grote steden aan het debat. Die steden, Charleroi en Luik (in handen van de PS, red.) staan voor zware financiële uitdagingen. MR en Les Engagés stellen politiek dus een vorm van geven en nemen voor." De PS ziet het als niets minder dan "chantage" . 

Ook in Vlaanderen is er geen meerderheid om de provincies af te schaffen. Tot nu toe werd de vraag van N-VA altijd geblokkeerd door CD&V en Vooruit. Ook binnen de N-VA verschilt de appetijt.

"Zolang er kleinere gemeenten van minder dan 10.000 inwoners zijn, is het bestaan van zo'n provinciaal niveau belangrijk", zegt Antwerps gedeputeerde Lemmens (N-VA) onomwonden. "We ondersteunen die gemeenten. Die hebben soms maar 1 of 2 personeelsleden om bijvoorbeeld vergunningen te beoordelen." 

Dat hoor je wel vaker: in Vlaanderen zouden eerst meer gemeenten moeten fuseren, vooraleer er sprake kan zijn van een verdere afschaffing van provincies.

"En die situatie verschilt dan nog eens van provincie tot provincie", zegt Limburgs gouverneur Jos Lantmeeters, die eerder voor N-VA in het Vlaams parlement zat. "In Limburg wordt het provinciaal niveau vaker aangesproken, bijvoorbeeld voor cultuur, omdat wij minder grote steden hebben."

Eenzelfde geluid hoor je bij Kurt De Loor, Vlaams parlementslid voor Vooruit. "Mijn partij is tegen de afschaffing van de provincies, zo lang er geen sterkere lokale besturen zijn." De Loor pleit dan ook voor een verplichte fusie van gemeenten. "Zo lang dat niet gebeurt, zijn we niet klaar om de provincies in Vlaanderen af te bouwen, laat staan ze af te schaffen."