Wat als koning Filip morgen dement wordt? De vergeten regels van het regentschap

De kogel is door de kerk in Noorwegen. Met 167 stemmen voor en 0 tegen past het parlement de Grondwet aan.

Voortaan mag de eerstgeborene van de troonopvolger - als hij of zij meerderjarig is - optreden als regent. Een regent neemt in Noorwegen de taken van het staatshoofd over als die ziek valt of in het buitenland zit.

De Noren zaten enkele jaren geleden met de handen in het haar. Wijlen koning Harald en toenmalig kroonprins Haakon waren niet tegelijk beschikbaar. De ene lag in het ziekenhuis en de andere zat op dat moment in het buitenland.

Ingrid Alexandra, de 2e in lijn voor de Noorse troon, kon een uitweg bieden als regent, maar mocht wettelijk niet. 

Om zulke vervelende situaties te vermijden, wordt de Grondwet nu aangepast. In theorie kan het eerste kind van de huidige kroonprinses, Ingrid Alexandra, invallen. In de praktijk is dat nog verre toekomstmuziek.

Er is nog geen sprake van kinderen bij de 22-jarige Ingrid: ze trekt in februari naar Australië om haar universitaire studies voort te zetten. Over een eventuele relatie - laat staan verloving - is niets bekend. En dan moet haar eerstgeborene nog meerderjarig zijn om op te treden als regent. 

Regentschap heeft in heel wat landen een andere invulling. In Denemarken zet bijvoorbeeld kroonprins Christian (21) zijn handtekening als koning Frederik reist.

In januari onderbrak Christian, die een opleiding tot luitenant volgde, letterlijk een militaire oefening om als plaatsvervangend staatshoofd een wetswijziging te bekrachtigen. Vader Frederik en koningin Mary waren op staatsbezoek in Estland en Litouwen.

In Nederland hoeft niemand koning Willem-Alexander te vervangen als hij in het buitenland zit. Hij tekent officiële documenten digitaal, via zijn beveiligde tablet, ook als hij in zijn Griekse vakantiehuis verblijft of kerst in Argentinië viert.

Bij thuiskomst worden de documenten wel nog een keer met pen op papier ondertekend.

Het gaat dan om wetten, algemene maatregelen van bestuur en koninklijke besluiten. Volgens het gepubliceerde jaaroverzicht van het Nederlandse Koninklijk Huis goed voor een berg paperassen: zo'n 2.700 dossiers vorig jaar.

Ook in ons land komt er geen regent aan te pas als de koning niet in het land is. Koning Filip zal enkel in hoogdringende gevallen elektronisch ondertekenen. De voorkeur gaat altijd uit naar een klassieke handtekening op papier.

De politieke kabinetten kennen Filips vakantieplannen, zodat er bij de planning van het werk zoveel mogelijk rekening mee kan worden gehouden.

Is er toch een tussenkomst vereist? Dan komen de documenten tot bij de koning. Zo keurde Filip in 2015 vanuit Frankrijk de wet tot verhoging van de leeftijd voor het rustpensioen goed. De documenten waren toen aan boord van een vlucht die gepland stond voor een verplaatsing van de koning. Een bijkomende vlucht werd vermeden.

Onder koning Albert II werden vliegtuigen van Defensie ingelegd om de documenten in een aktetas te vervoeren. Daar kwam kritiek op, en dat beseft de huidige koning maar al te goed. Koeriervluchten zijn allesbehalve gratis.

In België is er niet automatisch een regent. Telkens moeten de 'Verenigde Kamers' (Kamer en Senaat) bijeenkomen om iemand aan te duiden.

Dat gebeurt uitzonderlijk in 3 gevallen:

1. Als de koning overlijdt en zijn opvolger minderjarig is. Mocht Filip nu plots sterven, is er geen regent nodig: kroonprinses Elisabeth is onlangs 25 geworden.

2. Als de koning in de onmogelijkheid verkeert te regeren. Ministers moeten de 'onmogelijkheid' eerst vaststellen. Denk aan gevangenschap of ernstige ziekte, zoals dementie. Volgens ingewijden ligt de keuze dan voor de hand en zal Elisabeth aan zet zijn.  

3. Als de "troon onbezet" is, met andere woorden: als België geen monarch heeft.  

België heeft al 2 keer een regent gekend. De minst bekende is wellicht baron Erasme Surlet de Chokier in 1831. België is dan net onafhankelijk geworden en de zoektocht naar een vorst loopt niet van een leien dakje. Er wordt voor de voorzitter van het Nationaal Congres gekozen. 

Surlet de Chokier leidt ons land bijna 5 maanden tot koning Leopold I de eed aflegt. Hij is louter een overgangsfiguur om de troon warm te houden.

Prins Karel valt tijdens de Koningskwestie als regent in voor zijn broer, koning Leopold III.

De broers zijn geen al te beste vrienden en de kunstzinnige prins vertoeft van nature liever op de achtergrond. Toch neemt Karel zijn rol op in de veronderstelling dat het regentschap van korte duur zal zijn. 

Helaas. Het worden 6 lange jaren als regent, van september 1944 tot juli 1950.

Leopold doet troonsafstand in augustus 1950. In een soort van overgangsfase krijgt oudste zoon Boudewijn de titel van Koninklijke Prins en legt het jaar erop de eed af als nieuwe koning. 

Diezelfde Boudewijn ligt ook aan de basis van de abortuskwestie. De koning weigert in 1990 de abortuswet te ondertekenen. 

De regering bedenkt een oplossing: Boudewijn wordt een dag onbekwaam verklaard om te regeren. Omdat de periode uiterst kort is, komt er geen regent aan te pas. Het is de ministerraad die de wet snel bekrachtigt, waarna de crisis van de baan is.