"Vreemde" klimaattop maandag van start: wat mogen we verwachten en waar zal het over gaan?

In de aanloop naar COP31 heeft de klimaatcrisis zich ook dit jaar steeds meer laten voelen, soms met bijzonder grote gevolgen. In het Nepalees-Chinese grensgebied kwam een groot stuk van een Himalayagletsjer los en vielen honderden doden toen een gigantische ijs-, modder- en puinmassa naar beneden kwam. Het waren hallucinante beelden. Zullen die nog door de hoofden van de onderhandelaars spoken en hen aanzetten tot meer actie? 

Of wordt er toch vooral naar de portemonnee gekeken? De voorbije maanden werd ook duidelijk hoe afhankelijk we nog zijn van fossiele brandstoffen. Na de sluiting van de Straat van Hormuz schoten de internationale olie- en gasprijzen fors de hoogte in. Die prijsstijgingen kunnen het debat op deze COP (Conference Of the Parties) extra in de richting van hernieuwbare energie duwen en de nadelen van fossiele brandstoffen nog meer in de verf zetten.

Hoe dan ook: de wereld staat nog altijd voor een structurele opwarming van 2,8 graden Celsius tegen 2100 (tegenover de periode 1850-1900, voor de wereld massaal broeikasgassen begon uit te stoten).

Momenteel is dat 1,5 graad - de Europese klimaatdienst Copernicus liet in een nieuw rapport weten dat 2026 wellicht het op 1 na warmste jaar ooit gemeten wordt. De gemiddelde temperatuur op aarde van 2023 tot en met 2026 zou die 1,5 graad overstijgen.

Onderstaande grafiek toont de opwarming van de aarde sinds 1970, afgezet tegenover de pre-industriële periode. Op wereldwijde schaal maakt elk tiende van een graad een groot verschil. 

De VN gaf in een rapport al toe dat de planeet structureel boven de 1,5 graad opwarming zal uitstijgen, maar hoopt wel nog om daarna weer terug te keren naar die 1,5 graad, om de ergste gevolgen van de klimaatcrisis te voorkomen.

Het lijkt optimistisch, al blijft het op papier mogelijk. Sowieso is een snelle afbouw van de uitstoot nodig om alsnog onder de 2 graden te blijven. Maar verwacht op dat vlak geen grote nieuwe beloftes - later meer daarover.

In ieder geval betekent een verdere opwarming nog meer weerextremen, van droogte tot zware overstromingen, intense stormdepressies of hittegolven. "We begeven ons op glad ijs, want op onbekend terrein", lieten klimaatwetenschappers al vaker optekenen. 

Het is misschien wel het meest opvallende aan deze COP31: Turkije is gastland, maar Australië mag de onderhandelingen leiden. Het is onduidelijk wie nu echt de touwtjes in handen heeft.

Het bleef lang onduidelijk waar deze klimaattop zou plaatsvinden. Australië wilde graag de klimaattop organiseren, in partnerschap met de kleine eilandstaten in de Stille Oceaan. Zij worden rechtstreeks in hun voortbestaan bedreigd door de klimaatopwarming. Maar ook Turkije wilde heel graag.

Het compromis was een COP op Turkse bodem, maar met Australië dat de onderhandelingen mag leiden. De Turkse milieuminister Murat Kurum zal de COP voorzitten. "Het is op dat vlak een beetje een vreemde COP", stelt een Belgische diplomaat. "Hoe gaan ze samenwerken? Het is iets wat we op een COP nog niet hebben gezien." 

Er was als compromis ook een pre-klimaattop in Fiji en Tuvalu, een maand geleden. De 13-jarige Meleusi Sokotia van de eilandstaat Tuvalu stal voor de camera's toen de show met woorden die recht uit het hart kwamen.

"Ik ben geen wetenschapper of machthebber. Maar ik spreek uit naam van alle kinderen en alle families hier. Onze thuis verandert door de klimaatverstoring. We zien de zee steeds dichter komen." 

"Mijn vrienden willen leraar worden, arts of ingenieur. Maar ik wil gewoon mijn land en mijn familie helpen. Want we hebben allemaal 1 droom: hier veilig kunnen opgroeien in Tuvalu." 

Het is afwachten of er op COP31 concrete engagementen van de internationale gemeenschap uit de bus zullen komen voor de kleine eilandstaten. Australië zal daar zeker voor ijveren, maar voor Turkije is het minder een prioriteit. 

Sowieso over de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen en geld aan de ontwikkelingslanden om zich te wapenen tegen klimaatverandering. Maar COP31 staat niet per se in het teken daarvan, of toch niet van nieuwe harde doelstellingen.

Het zal meer gaan over het behalen van doelstellingen die op eerdere toppen zijn afgesproken. Deze VN-klimaattop wordt daarom wel eens de 'implementation COP' genoemd, of de COP van de uitvoering. 

Het afbouwen of uitfaseren van fossiele brandstoffen blijft onder druk van de olielobby een moeilijk verhaal. Maar al in Dubai, 3 jaar geleden, is een elegante oplossing gevonden om de olifant in de kamer uit de weg te gaan.

Daar werd afgesproken om tegen 2030 3 keer zoveel hernieuwbare energie te produceren en de energie-efficiëntie te verdubbelen. De redenering was dat de energietransitie zo vanzelf verder op gang zou komen, en het gebruik van fossiele brandstoffen zou afnemen.

In Antalya zal onder meer daarnaar gekeken worden. Maar ook naar hoever landen staan met hun beloftes over het afbouwen van de uitstoot, of over geld aan de armere landen en een sociaal rechtvaardige transitie in die ontwikkelingslanden. 

Het Turkse voorzitterschap schuift zelf een aantal thema's naar voren: van 'zero waste' (het reduceren van de afvalberg door een circulaire economie), de oceaan (want die is belangrijk voor het klimaat en de opslag van het broeikasgas CO2), voedselzekerheid, klimaatresistente steden, groene industrie en de overgang naar propere energie. Ook gezondheid, jeugd en onderwijs komen aan bod. 

Maar het hoofdthema van de klimaattop wordt mogelijk elektrificatie. Er is een 35x35-doelstelling naar voren geschoven om tegen 2035 een internationale energiemix te hebben met 35 procent elektriciteit.

Ook hier geldt: het is een elegante manier om de discussie over de verdere afbouw van fossiele brandstoffen te omzeilen. Zo hoeft die niet expliciet op tafel te komen, laat staan dat er een breed gedragen akkoord over moet worden gevonden. Het onderwerp staat niet officieel op de agenda, maar kan wel als een zogenoemde 'cover decision' naar buiten komen: een breed gedragen COP-akkoord buiten de officiële agenda om.

Het zou voor Turkije alvast een mooie trofee zijn, omdat zij het idee lanceerden op hun 'Action Agenda'. Maar eerst is het afwachten of de doelstelling er effectief komt, hoe breed ze wordt gedragen en hoeveel garanties voor groene energie erin staan. 

Het wordt ook interessant om te zien op welke manier de Verenigde Staten van zich zullen laten horen. Zoals bekend stapte de VS onder president Trump uit het klimaatakkoord van Parijs om de opwarming van de aarde te beperken tot "ruim onder de 2 graden" (en om te streven naar maximaal anderhalve graad). De Amerikanen doen dus niet mee aan klimaatconferenties.

Maar vorig jaar dook plots de gouverneur van Californië, Gavin Newsom, in Brazilië op als een soort alternatieve, niet-officiële Amerikaanse klimaatgezant. Hij genoot er zowat de status van een rockster en werd druk omstuwd door de pers.

Newsom profiteerde ervan te benadrukken hoe de Verenigde Staten onder Trump de boot dreigen te missen met hun groene industrie en technologie, nu China daarin het voortouw neemt.

Na de Amerikaanse midtermverkiezingen en de nederlaag voor Trumps Republikeinen hebben de Democraten aangekondigd een delegatie uit het Congres naar Turkije te zullen sturen. Die zou 19 leden tellen en volgens Sean Casten, congreslid voor Illinois, "een belangrijke diplomatieke rol" spelen.

Ook naar de houding van grootmacht China wordt trouwens uitgekeken. Proberen zij zich verder te profileren als fakkeldragers van groene energie? 

Het wordt ook uitkijken naar hoe de landen die snel vooruit willen in de strijd tegen de klimaatopwarming, de zogenoemde 'coalition of the willing', zich in Antalya zullen opstellen. Vorig jaar kwam het in Brazilië tot een clash met landen die het allemaal minder snel willen laten gaan, zoals de olieproducerende landen.

Als compromis kwam er een vervolg-COP van de 'coalition of the willing' in het Colombiaanse Santa Marta. Die vond afgelopen lente plaats. Roert de coalitie zich opnieuw in Antalya, of laten de landen het erbij en leggen ze zich neer bij het feit dat er op klimaattoppen maar mondjesmaat vooruitgang wordt geboekt?