Meer dan 35 jaar na de val van het communistische regime heeft Hongarije tienduizenden dossiers van de voormalige geheime politie openbaar gemaakt. Daardoor krijgen Hongaren voor het eerst brede toegang tot informatie over het netwerk van informanten dat destijds werd ingezet om de bevolking te bespioneren. "Veel families zullen nu geconfronteerd worden met moeilijke informatie, vaak over een overleden familielid", waarschuwde premier Peter Magyar.
Hongarije publiceert dossiers van communistische geheime politie: namen van tienduizenden informanten openbaar
Uma Claessens
Gepubliceerd:
De openbaarmaking valt samen met de 70e verjaardag van de Hongaarse opstand van 1956 tegen de Sovjet-Unie. Ze maakt deel uit van een belofte van premier Peter Magyar om meer transparantie te creëren en Hongaren te helpen hun totalitaire verleden onder ogen te zien.
De publicatie van de archieven geldt als een historische stap in de verwerking van dat verleden. Hoewel het communistische regime al in 1989 ten val kwam, liepen eerdere pogingen om de dossiers open te stellen telkens vast door een gebrek aan politieke steun. Tot nu toe konden vooral onderzoekers de archieven inkijken. Gewone burgers hadden enkel toegang tot informatie over zichzelf of naaste familieleden.
Volgens sommige critici werd de volledige openstelling jarenlang uitgesteld omdat opeenvolgende regeringen vreesden dat nog actieve publieke figuren in de dossiers zouden opduiken.
Dankzij een wet die in september werd goedgekeurd, krijgt het publiek voortaan onbeperkte toegang tot de archieven. Vandaag is een digitale databank online gegaan, met informatie over 50.000 tot 60.000 voormalige informanten. Een tweede reeks documenten met meer gedetailleerde dossiers van ongeveer 9.000 informanten wordt in februari toegankelijk.
"Na 36 jaar voeren we eindelijk uit wat bij de regimewissel werd beloofd", zei Magyar bij de voorstelling van de databank.
Hij riep Hongaren ook op om de informatie met "waardigheid en menselijkheid" te behandelen. "Veel families zullen nu geconfronteerd worden met moeilijke informatie, vaak over een overleden familielid", zegt de premier.
Toch vindt Magyar het belangrijk dat de dossiers openbaar toegankelijk zijn. "Het is onmogelijk om een trauma te verwerken zonder erover te praten en vragen te stellen."
150.000 informanten
Tijdens het communistische bewind, van 1949 tot 1989, maakte Hongarije net als andere landen achter het IJzeren Gordijn gebruik van een uitgebreid netwerk van informanten om de bevolking te controleren. Zij werden vaak gerekruteerd onder druk, chantage of met beloningen.
Ze hielden vrienden, familieleden, buren en collega's in de gaten om tekenen van dissidentie of westerse invloed op te sporen. Hun rapporten leidden regelmatig tot arrestaties en verhoren, die vaak gepaard gingen met fysieke en mentale folteringen.
Volgens schattingen werkten in die periode ongeveer 150.000 mensen als informant. Veel documenten gingen echter verloren tijdens de Hongaarse opstand van 1956 of werden vernietigd in de aanloop naar de val van het communistische regime. Daardoor kunnen niet alle namen worden gepubliceerd.
Experts verwachten dat de openbaarmaking de komende maanden tot nieuwe maatschappelijke en politieke discussies leidt.
Vlak voor de publicatie deden geruchten de ronde dat voormalig premier Viktor Orbán als informant voor de communistische geheime dienst zou hebben gewerkt. Zijn naam bleek vandaag echter niet in de online databank te staan.
Ook in andere landen discussie
Al 3 decennia lang worstelen landen uit het voormalige Oostblok met de vraag hoe en wanneer de dossiers van communistische geheime diensten openbaar moeten worden gemaakt.
In Oost-Duitsland werden de archieven van de Stasi al in 1992 beperkt opengesteld. In Tsjechië kreeg het grote publiek toegang tot de dossiers in 2003. Letland volgde in 2018 met de publicatie van de bestanden van voormalige informanten.
Ook buiten Oost-Europa blijft de omgang met gevoelige historische archieven een discussiepunt. Zo publiceerde Nederland vorig jaar een online namenregister van overleden Nederlanders die na de Tweede Wereldoorlog werden verdacht van collaboratie met de Duitse bezetter. Dat leidde eveneens tot een debat over privacy, geschiedschrijving en de verwerking van het verleden.