Jonge mantelzorger Yana zorgt al sinds haar 7e voor haar broer: "Kwam er maar eens iemand helpen"  

Voor Yana (16) uit Zandhoven begint elke dag op dezelfde manier. Aankleden, zorgen dat de tanden gepoetst zijn, ontbijt klaarmaken. Voor haar jongere broer Senne (15), welteverstaan. 's Avonds herhaalt het ritueel zich, maar dan omgekeerd: koken, wassen, instoppen.

"En wat spelen ook, want we zijn nog altijd kinderen", vult ze aan.

Yana's broer lijdt aan een autismespectrumstoornis en heeft een motorische aandoening. Voor alledaagse dingen zoals veters strikken of de douchekraan afregelen, heeft hij hulp nodig. 

Sinds haar 7e is Yana daarmee begonnen. "Dat voelde niet alsof ik per se voor hem moest zorgen. Maar als ik het niet zou doen, dan... all hell breaks loose (dan zou de hel losbarsten, red.). Dus dan heb ik gewoon gezegd: oké, ik doe het wel, zonder door te hebben dat ik zo hard voor hem aan het zorgen was."

Haar ouders kunnen niet bijspringen. Yana's vader is al 3 jaar afwezig.

Haar moeder moet in haar eentje beide kinderen onderhouden en doet daarom nachtwerk om rond te komen. Dat wordt beter betaald dan dagwerk, maar daardoor moet ze wel overdag bijslapen. Yana deelt het geld van haar vakantiejob met haar moeder wanneer het nodig is.

Al die extra verantwoordelijkheid laat echter zijn sporen na op Yana. "In het 5e leerjaar ben ik in slaap gevallen in de klas", herinnert ze zich. "Ik was 10 of 11."

"De zorg voor Senne was echt een dagelijkse struggle. Mijn huiswerk raakte niet af, ik kon niet studeren. Leerkrachten werden kwaad. Maar ik had er thuis niet genoeg ruimte voor. Dat was echt supermoeilijk. Vooral het middelbaar was een moeilijke periode."

Zo moeilijk zelfs dat Yana vorig jaar overschakelde op deeltijds onderwijs. Maar ook dat bood geen soelaas. "Ik kon niet met de leerkrachten overweg, en ook niet met de leerlingen."

Sinds dit jaar probeert ze thuisonderwijs.

Yana is lang niet alleen in haar situatie. In 2022, het jaar van de recentste cijfers, groeide een kwart van alle Vlaamse tieners op met iemand die langdurig ziek is of een beperking heeft. Dat is de definitie die de Vlaamse overheid hanteert voor minderjarige mantelzorgers.

En hun aantal stijgt: tussen 2018 en 2022 met 30 procent.

Niet alle minderjarige mantelzorgers in Vlaanderen nemen een even zware zorgtaak op als Yana. Ongeveer 45.000 doen dat wel, en nemen elke week 4 uur of meer aan zorg en huishoudelijke taken op zich.

Die verantwoordelijkheid, op zo'n jonge leeftijd, heeft een behoorlijke impact gehad op Yana's leven, vertelt ze. "Ik vind niet dat ik mijn kindertijd echt heb kunnen beleven. Zelfs nu heb ik er moeite mee om tiener te zijn."

Yana's moeder Els benadrukt dat ze de momenten probeert te beperken waarop haar dochter voor Senne moet zorgen. 

Toch is ze Yana "zeer dankbaar" voor haar hulp, "want uiteindelijk heeft ze een verantwoordelijkheid opgenomen die niet voor haar was. Dat is enorm bewonderenswaardig, zeker voor een kind van die leeftijd."

Al geeft het ook "een heel zwaar, heel, heel moeilijk gevoel."

"Had ik het geweten (dat het zo'n last zou worden voor Yana, red.), dan had ik er veel sneller iets aan gedaan. Dan had ik het nooit zover laten komen. Maar als je problemen hebt, kom je op de duur in een cirkel terecht. Dan valt het niet meer op, en stel je jezelf zelfs niet meer de vraag of het wel zo hoort te gaan."

De druk leidde op een bepaald moment - "vroeger wel, nu niet meer" - bij Yana zelfs tot donkere gedachten.

"Ik heb een periode gehad dat ik er niet meer wou zijn, omdat ik elke dag alles moest doen. Er zijn momenten geweest dat ik dacht: 'Kan het niet stoppen? Kan ik niet gewoon rust krijgen?'"

Ook daarin staat Yana helaas niet alleen. Jonge mantelzorgers voelen zich minder goed dan de doorsnee jongere, blijkt uit onderzoek van het Vlaams Departement Zorg.

Bijna 1 op de 3 van de jonge mantelzorgers zegt meermaals aan zelfdoding te hebben gedacht. Bijna 1 op de 5 zegt zichzelf te beschadigen of suïcidaal gedrag te stellen.

"We moeten eindelijk aandacht geven aan deze jongeren", waarschuwt Tinneke Moyson, klinisch orthopedagoge (HoGent) en therapeut. "Hun draagkracht is aan het breken."

Minderjarigen kunnen wel officieel erkend worden als mantelzorger, maar daar hangt geen vaste premie of ondersteuning aan vast.

"Vaak zitten deze kinderen en jongeren zich op school de hele tijd zorgen te maken. Wat is er thuis aan de hand? Is papa of mama wel oké? Ben ik 100 procent zeker dat ik niets ben vergeten? Jonge mantelzorgers lopen daar niet mee te koop, maar het is wel de realiteit van hun leven."

"Zolang deze jongeren niet gezien worden, blijven ze er taken bij krijgen, moeten ze zien te overleven, moeten ze blijven rechtstaan. Zij trekken nu aan de alarmbel. Ze zeggen: het gaat niet meer. Help. Kom met iets over de brug."

"Iedereen zou moeten weten dat het bestaat", beaamt Yana. "Leerkrachten zouden een cursus moeten krijgen die uitlegt dat het alles beïnvloedt wat je in je leven doet, hoe je naar school gaat, hoe je werkt, hoe je in de maatschappij staat."

Zelf zou Yana vooral geholpen zijn met "iemand die helpt om voor Senne te zorgen, al is het maar iemand van de familie. Iemand die helpt om alles thuis te regelen, zodat ik het niet alleen moet doen."

Op school was er 1 leerkracht met wie ze een goede band had, en bij wie ze terechtkon. "Daar kon ik heel goed mee praten. Ze was een beetje een moederfiguur voor me. Ze kon heel veel begrip opbrengen voor mijn situatie. Ze was ook een van de weinige leerkrachten die zeiden dat ik een toets later mocht doen of mijn huiswerk wat later mocht binnenbrengen. Zij hielp me echt."

Ook het OverKophuis in Zandhoven is zo'n veilige plek voor haar, een ontmoetingsplek voor jongeren die een luisterend oor zoeken. Ze zit er in een werkgroep voor jonge mantelzorgers die vorig jaar is opgericht. "Dat is echt mijn 2e thuis geworden. We zijn er één grote familie. Daar heb ik echt wel heel veel aan."

Welke boodschap ze heeft voor tieners in haar situatie? "Praat erover. Zoek desnoods iemand waarvan je denkt dat die misschien in dezelfde situatie zit. Zelf heb ik dat niet gedaan, maar het helpt echt."