Beeldhouwer Ossip Zadkine komt thuis in KMSKA Antwerpen

"We beginnen met de kers op de taart," zegt een glunderende Véronique Van Passel,  conservator sculpturen van het KMSKA en curator van de tentoonstelling 'Ossip Zadkine en België'. We kijken naar een aantal smalle houten figuren, liggend en staand. Een aangrijpend werk van Zadkine uit 1913, dat het Bijbelverhaal van Job en zijn vrienden vertelt. 

Job werd beproefd door de duivel. Zijn vrienden kwamen op bezoek, maar suggereerden dat hij het zelf gezocht had. 'De ellende van Job' werd deze beeldengroep van Zadkine genoemd. De kunstenaar schonk het werk zelf aan het KMSKA in 1936, "een blijk van zijn grote genegenheid voor de Antwerpenaars en dit museum", zegt Van Passel.

Maar al eerder, in 1928, had Zadkine 1 van de beelden van de vrienden van Job apart verkocht aan een kennis. Dat beeld van Elihu verdween daarna van de radar en is pas recent gevonden in een buitenlandse privéverzameling. 

In het KMSKA kun je de beeldengroep nu in zijn geheel zien. Met de juiste titel: 'De vrienden van Job'. "We brengen de beelden voor het eerst in 98 jaar weer samen", klinkt het trots bij Van Passel. Elihu staat op een aparte sokkel, de hele scène wordt wat dramatisch belicht: "Je ziet hem kijken naar zijn verloren gewaande vrienden. Echt een mooi schouwspel."

Ossip Zadkine is een grote naam uit de 20-eeuwse beeldhouwkunst. Hij werkte met brons, steen of hout, en zijn grote thema is de menselijke figuur, vaak in intense, dramatische vormen, vol emoties. Hij put geregeld uit de klassieke mythologie. 

"Mijn generatie leerde hem kennen op de schoolbanken," herinnert Véronique Van Passel zich. "Maar modes komen en gaan, nu kennen veel minder mensen zijn werk. Hopelijk brengt deze tentoonstelling daar weer verandering in", 60 jaar na zijn overlijden.

Van Passel put hoop uit het feit dat veel mensen het KMSKA gemeld hebben dat ze ook een werk van Zadkine thuis hebben. "Dat toont aan dat hij nog altijd leeft." De kunstenaar had dan ook nauwe banden met de artistieke wereld in België. Hij nam zo'n 25 keer deel aan groepsexpo’s in België en stelde 15 keer solo tentoon. 

Het KMSKA brengt meer dan 100 werken van Zadkine samen, zowel sculpturen als tekeningen, grafiek en ook enkele wandkleden. 9 kunstobjecten komen uit de eigen collectie, aangevuld met bruiklenen uit vele musea én dus ook van privé-eigenaars.

Er is ook kunst te bewonderen van tijd- en geestesgenoten, vrienden ook, zoals Modigliani of Chagall. En van Valentine Prax, de echtgenote van Zadkine, die als schilder in de schaduw van haar man bleef. Het KMSKA wil daar verandering in brengen en toont ook een aantal kleurrijke, levendige schilderijen van Prax.  

Met Vlaamse kunstenaars als Constant Permeke, Gustave De Smet, Oscar Jespers of Jozef Cantré voelde Ossip Zadkine zich zeer verwant. "Hij is de enige buitenlandse kunstenaar die mocht tentoonstellen te midden van de Vlaamse expressionisten, dus hij was een van hen. We wijden een zaal aan die vriendschappen en je ziet werkelijk 1 op 1 dat ze naar elkaars werk keken." 

Die nauwe contacten met België voor de Tweede Wereldoorlog gaan niet verloren na de oorlog, wel integendeel. Na zijn terugkeer uit de Verenigde Staten raakte Ossip Zadkine goed bevriend met de Antwerpse burgemeester Lode Craeybeckx. 

In 1950 komt er een historische grote openluchttentoonstelling in het  Middelheimpark. "Dat werd een zeer groot succes en gaf aanleiding tot de biënnales voor de beeldhouwkunst. Zadkine tekent daarvoor de krijtlijnen uit, samen met zijn Britse collega Henry Moore. En hij zaait de kiem voor het Middelheimmuseum dat in 1952 opent."

De kunstwerken in de expo 'Ossip Zadkine en België' worden aangevuld met allerlei interessant archiefmateriaal: prachtige zwart-witfoto’s, brieven, catalogi. Ook voor deze tentoonstelling is dat archiefwerk essentieel gebleken, zegt curator Van Passel. 

Zadkines band met België was eigenlijk nog nooit echt onderzocht. "Ik heb heel veel archieven bezocht en ben vaak beloond geweest tijdens mijn onderzoek, wat een extra motivatie was." In tijden van besparingen klinkt ook hier dezelfde boodschap: "Zonder dat archiefwerk was deze expositie er nooit geweest, zonder de talrijke foto’s, brieven, vele documenten had ik deze tentoonstelling onmogelijk kunnen staven."