Na 5 eeuwen krijgt Catharina van Hemessen eindelijk de aandacht die ze verdient

In het prachtige Snijders&Rockoxhuis in Antwerpen loopt een uitzonderlijke tentoonstelling met werk van Jan en Catharina van Hemessen. Deze vader en dochter schilderden in de 16de eeuw een indrukwekkend oeuvre bijeen.

Toch luidt de titel van de expo 'Van Hemessen & Vader', omdat de talentrijke dochter alsnog al onze aandacht opeist. Al leerde ze de stiel in het atelier van vaderlief.

Hier 3 heel goede redenen om kennis te maken met de eerste vrouw die zichzelf schilderend achter haar ezel portretteerde.

De naam Van Hemessen verwijst naar Hemiksem, waar Jan vandaan komt. Hij groeit op in een familie van steenbakkers, maar belandt rond 1520 in het atelier van Hendrik I van Cleve in Antwerpen. Al 3 jaar later is hij vrijmeester.

Door zijn huwelijk met de welgestelde Barbara de Fevere komt hij in aanraking met de stedelijke elite, en de opdrachten stromen binnen: voor de één een 'Maria met Kind', voor de ander een 'Christus op de Olijfberg' of een 'Kruisafneming'. In opdracht van de familie Rockox schildert hij een magistraal en monumentaal 'Laatste Oordeel', bedoeld voor hun privékapel in de Sint-Jacobskerk.

Maar Jan van Hemessen beperkt zich niet tot bijbelse scènes: hij maakt ook genrestukken waarin de dwaasheid van de liefde centraal staat. Zo voert hij ons naar bordelen en waagt hij zich, net als Hieronymus Bosch, aan een 'Keisnijding'.

Het valt me op hoeveel zwier en zwaai er aan te pas komt. Zoals in het werk 'Christus verjaagt de kooplieden uit de tempel', pure cinema. Het doet heel Italiaans aan, maar als het erop aankomt, weet Jan ook de nodige psychologische diepgang uit te beelden, bijvoorbeeld in zijn 'Portret van een 37-jarige man'.

Jan van Hemessen groeit uit tot een van de succesvolste schilders van zijn tijd en schopt het in 1548 tot deken van de Sint-Lucasgilde. Dat betekende iets voor een schilder in het toen zeer rumoerige Antwerpen. Jan en zijn vrouw smijten zich ook voluit op de immobiliënmarkt. 10 jaar werkt en woont hij in de Borzestraat, vlak bij de beurs. Later belanden ze in een mooi pand aan de Meir. 

In die artistieke en internationale omgeving groeit ook zijn kroost op: 3 van Jans 5 zonen besluiten ook te gaan schilderen, inclusief de bastaardzoon. Net als 1 van zijn 2 dochters: Catharina.

Catharina heeft bakken talent. Dat heeft ze van haar vader, in wiens atelier ze meedraait. Kunsthistorici ontdekten haar hand zelfs her en der in enkele grote werken van Jan. Ze mag dus meer dan alleen toekijken.

Toch zijn het haar artistieke broers Giel en Hans die, zoals het toen de gewoonte was, naar Italië gestuurd worden om er 'te leerene en te hooren ende te siene'. Catharina blijft achter. Een hedendaags vrouwenhart komt dan in opstand, maar het waren andere tijden.

En net omdat Catharina ontsnapt aan het reguliere eisenpakket, heeft ze de vrijheid om haar eigen stijl te ontwikkelen. Haar 'Rust tijdens de vlucht naar Egypte' is subliem. Net als haar vele portretten, met op kop haar bijzondere zelfportret.

Catharina is een jaar of 20 wanneer ze dat kleine schilderijtje afwerkt. Hoe kan het dat zo’n jong meisje zichzelf zo zelfverzekerd afbeeldt, achter haar ezel met haar schilderattributen?

Aan het werk is ze zeker niet op dit tafereel. Daarvoor is haar jurk te fraai en te kostbaar. Ze toont zich zoals ze gezien wilde worden. Dat lezen we ook in de signatuur: "EGO CATERINA DE HEMESSEN ME PINXI". "Ik, Catharina van Hemessen, schilderde mezelf."

Het is 1548. Signeren doet men dan nog niet vaak. Des te opmerkelijker dus, zo’n mededeling.

Geen kunstenaar is er voor haar opgekomen om zichzelf op deze manier, al schilderend, te tonen. Tenzij je Sint-Lucas meetelt, de patroonheilige van de schilders, die soms wordt voorgesteld wanneer hij de Maagd Maria portretteert. 

Misschien kende Catharina gelijkaardige werken en profil, maar die zijn dan verloren gegaan. Kunsthistorici tasten daarover nog altijd in het duister. Vast staat dat Catharina met dit zelfportret voor een volstrekt unicum zorgt in de westerse kunstgeschiedenis.

Rest de vraag voor wie ze het maakt?

Is dit zelfpromotie van een getalenteerde dochter die zich gezien wil weten in het atelier van haar vader? Wellicht is het zelfportret bedoeld voor de familie. Je ziet het daar zo hangen in de living van de Van Hemessens, naast het portret dat ze maakte van haar zus Christina aan haar virginaal.

In tegenstelling tot zijn tijdgenoot Pieter Bruegel de Oude is Jan van Hemessen geen naam die bekend is bij het grote publiek. Zijn dochter daarentegen doet al meer belletjes rinkelen.

Alle lof dus voor curator Maarten Bassens, die met deze tentoonstelling het werk van dochter en vader laat herontdekken. Bloed, zweet en tranen kostte het om de vele bruiklenen van over heel Europa voor elkaar te krijgen. Denk maar aan de portretten van de zusjes Catharina en Christina: de een uit Basel, de ander uit Keulen.

Nog enkele maanden hangen ze naast elkaar, voor ze weer elk hun eigen weg gaan. De tentoonstelling heeft daarom ook iets heel intiems. Je ziet al die schilderhanden en voelt de trots van Jan, wanneer hij zijn dochter vraagt om mee te werken aan zijn 'Christus verjaagt de kooplieden uit de tempel'. 

Op een bepaald moment ontbreekt echter elk spoor, zowel van vader als dochter.

We weten dat Catharina trouwt met Christiaen de Marin, organist van de Onze-Lieve-Vrouwekerk. Haar laatste gedateerde werk is 'De Geseling van Christus' uit 1556. Het echtpaar trekt naar Spanje, maar verhuist 5 jaar later naar 's-Hertogenbosch. Maar of ze nog schildert? Dat weet men niet.

Catharina en Christiaen trouwden in de Sint-Jacobskerk, dezelfde kerk waar het monumentale 'Laatste Oordeel' van haar vader hing in de kapel van de familie Rockox. Zo komen we vanzelf uit bij Nicolaas Rockox, de latere mecenas en burgemeester van Antwerpen, in wiens huis ze nu allen even zijn thuisgekomen.

Ik stel me het gekwebbel tussen al die familieleden voor, als de lichten uit zijn en de deur op slot.