'Cultuurpaus', poëzie-ambassadeur en stichter Ons Erfdeel: Jozef Deleu (89) overleden

"Jozef Deleu, de stichter van Ons Erfdeel (het huidige De Lage Landen) is overleden, op 89-jarige leeftijd. Hij was een van de invloedrijkste pleitbezorgers van de Nederlandse taal en cultuur." Met die woorden maakt De Lage Landen de dood van Deleu bekend op Facebook.

"Als oprichter van Ons Erfdeel en bezieler van talrijke Vlaams-Nederlandse initiatieven speelde Deleu een sleutelrol in de emancipatie en uitstraling van de Nederlandstalige cultuur, binnen én buiten de landsgrenzen."

"Hij was een cultuurpoliticus zonder partijkaart: kritisch voor het misbruik van cultuur en de blinde volgzaamheid van intellectuelen en kunstenaars. Deze sociaal bewogen cultuurflamingant bouwde een blijvende nalatenschap uit."

"We wensen zijn vrouw Annemarie, kinderen en kleinkinderen alle sterkte toe."

In een weids landschap: zo is Deleu vaak op foto vereeuwigd. Het landschap van Rekkem, het West-Vlaamse dorp aan de Franse grens waar hij woonde en werkte. ‘Aan de schreve’. “Een grensbewoner voelt zich van deze kant, maar ook altijd van de andere. Nooit hoor je ergens helemaal bij”, zei de man die op allerlei vlakken grenzen heeft opgerekt.

'Cultuurpaus' of 'cultuurpoliticus zonder partij': zo werd Jozef Deleu geregeld omschreven. Hij gaf toonaangevende tijdschriften uit, was dichter en proza-auteur, zetelde even als onafhankelijke in de Raad van Bestuur van de VRT en nam in het maatschappelijke debat geen blad voor de mond.

Deleu kantte zich tegen de commercialisering van cultuur, ook in de media. En hij sprak zich geregeld uit tegen een verkrampt soort Vlaams-nationalisme en provincialisme. De vermenging van culturen, de verscheidenheid waren voor Deleu een verrijking. Enkele van zijn scherpe toespraken werden gebundeld onder de veelzeggende titel ‘De pleinvrees der kanunniken’. 

"Waarom mensen moeite hebben met een begrip als Vlaamse identiteit begrijp ik niet. Pas als je je door en door Vlaming voelt, kun je internationaal georiënteerd zijn. Alleen het vreemde willen kennen is onpersoonlijk kosmopolitisch, alleen het eigene willen kennen is incestueus," zei hij ter gelegenheid van zijn eredoctoraat aan de Universiteit Gent.

In 1957 richtte Jozef Deleu het Vlaams-Nederlandse tijdschrift Ons Erfdeel op, over taal, literatuur en cultuur in het algemeen. Hij bleef hoofdredacteur tot 2002. De Franstalige tegenhanger ‘Septentrion’ wilde de Nederlandstalige cultuur beter bekendmaken in de Franstalige wereld, het jaarboek 'The low countries' dan weer in het Engels. Ons Erfdeel werd later ook een stichting en een Vlaams-Nederlandse cultuurpolitieke instelling, nu bekend onder de naam De Lage Landen.

Bovenal ademde Jozef Deleu literatuur. Hij publiceerde verschillende poëziebundels, samengebracht in ‘Ondoorgrond’, zijn verzamelde gedichten van 1963 tot 2019. Daarna verschenen nog twee bundels 'miniaturen': 'geluiden voor de laatste dag' (2021) en 'het paard van mijn vader' (2023).

Deleu was een belangrijk ambassadeur voor de poëzie en stelde verschillende bloemlezingen samen. Zijn ‘Groot Gezinsverzenboek’, later ‘Groot Verzenboek. 600 gedichten over leven, liefde en dood’ staat in vele huiskamers in de boekenkast. De langstlopende poëziebloemlezing van de Lage Landen is herhaaldelijk heruitgeven en telkens aangevuld met nieuwe gedichten.  

Een boek bestemd voor een breed publiek, want “als bloemlezer van poëzie ben ik eigenlijk altijd een opvoeder gebleven, iemand die ervan overtuigd is dat schoonheid door zoveel mogelijk mensen ervaren en genoten moet kunnen worden”, zei Deleu. Niet enkel Herman de Coninck, maar dus ook Jozef Deleu kun je zien als ‘de man die zijn volk poëzie leerde lezen’.

“Gedichten zijn als jurken die aan de waslijn van het leven hangen en er wat beweging in brengen. En niet zelden zijn het de donkerbruine en de zwarte die het meest vertroosting bieden”, zei Jozef Deleu in De Standaard der Letteren in 1997.

Een persoonlijk project was Het Liegend Konijn, een halfjaarlijkse uitgave met nieuwe gedichten die nog niet eerder gepubliceerd waren, “uit het nest geroofd” zowel in Vlaanderen als Nederland. Jozef Deleu koos ze allemaal zelf uit. De selectie was heel breed en gevarieerd. Wat is dat eigenlijk, een goed gedicht? Antwoord van Deleu: “Waar het gezegde en het onzegbare samenkomen.”  

In het laatste nummer van Het Liegend Konijn in 2025 schreef Jozef Deleu: “Poëzie is drager van originaliteit, vrijmoedigheid en zelfstandigheid. Dichters blijven machthebbers erop wijzen dat woorden ertoe doen en dat taal niet ondergesneeuwd mag raken onder het verbalisme van de politiek en de commercie.” 

Jozef Deleu kreeg in 1994 een eredoctoraat van de Universiteit Gent, als "onofficiële ambassadeur van de Nederlandse taal en cultuur". Hij werd tientallen keren bekroond, onder meer met de prijs van de Vlaamse regering, de Arkprijs van het Vrije Woord, de PEN-prijs, of onderscheidingen van de Taalunie en de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren.