Frankrijk wordt geconfronteerd met een golf aan protest. Wat begon met betogingen tegen de slechte onderwijskwaliteit, is uitgegroeid tot een brede protestbeweging tegen de stijgende levensduurte. Op veel plaatsen gingen de betogingen gepaard met rellen, plunderingen en geweld. Wie zit daar achter en wat willen ze bereiken?
Na dagenlang protest en rellen in Frankrijk: wie komt op straat? En zal er iets veranderen?
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
1.
Wat is de voorlopige balans?
De demonstraties in Frankrijk zijn ondertussen zowat 3 weken aan de gang.
Ze begonnen eind september met scholieren die protesteerden tegen de slechte onderwijsomstandigheden. De leerlingen klaagden over personeelstekorten en de slechte staat van de schoolgebouwen.
Ook toen escaleerden de protestmarsen in rellen, brandstichting en vernieling, maar de schaal was nog een stuk kleiner dan wat we de laatste week merken.
Want ondertussen zijn de scholierenprotesten uitgegroeid tot een veel breder protest: ook de vakbonden en de '', de gele hesjes, mengen zich nu in de protesten. Ze kaarten de hoge kosten van algemeen levensonderhoud, besparingen en de achteruitgang van de openbare diensten aan. Op 17 oktober kwam het tot een landelijke betoging, waar tussen 550.000 en 800.000 mensen aan deelnamen.
De laatste dagen kwam het vaak tot rellen
Het epicentrum van de rellen ligt rond Place de la République in Parijs
Het stadhuis van Limoges werd in brand gestoken
Politie probeert rellen onder controle te kijken
Het waterkanon wordt ingezet
Vooral de laatste dagen escaleerde het protest tot rellen en plunderingen, vaak met geweld. In Frankrijk wordt wel vaker 'hevig' gedemonstreerd, maar dit hebben zelfs de doorgewinterde ordediensten zelden gezien. "We hebben gefaald", erkent de minister van Binnenlandse Zaken Laurent Nuñez. Hij bood zijn ontslag aan, maar president Emmanuel Macron heeft dat geweigerd.
De voorlopige balans van de demonstraties is enorm: minstens 150 agenten raakten gewond, tussen 8.000 en 9.000 mensen werden de laatste week gearresteerd en de schade aan de openbare ruimte en bedrijven wordt geschat op miljoenen.
2
Wie komt op straat?
Het is belangrijk om een onderscheid te maken tussen 2 groepen.
Enerzijds is er een groep die vreedzaam protesteert. De kern van die protesten wordt gevormd door scholieren en studenten. Zij eisen meer leerkrachten, betere schoolgebouwen en meer geld voor het onderwijs. Vakbonden, waaronder de linkse vakbond , en aanhangers van de gele hesjesbeweging steunen de mobilisatie. Ze eisen hogere lonen, lagere prijzen en betere pensioenen en verzetten zich tegen besparingen op openbare diensten.
Anderzijds zijn er de relschoppers en plunderaars. Zij gooien met stenen naar de politie, steken voertuigen en straatmeubilair in brand en plunderen en vernielen winkels. Zij maken eigenlijk geen deel uit van de protesten, maar gebruiken de onvrede om geweld en andere misdrijven te plegen.
De overheid legt een deel van het geweld bij extreemlinkse radicalen, ook wel ultragauche genoemd, onder wie leden van zogenoemde . Dat zijn gemaskerde relschoppers die in groepen opereren en vaak bewust de confrontatie met de politie zoeken.
Volgens de autoriteiten mengen die zich onder de betogers en gebruiken ze geweld om de staat uit te dagen. Ook criminelen gebruiken de chaos om te stelen en te plunderen.
Plunderaars halen gamewinkel en supermarkt leeg in Frankrijk
Officiële overheidscijfers over de sociale afkomst, etniciteit of politieke overtuiging van die criminelen zijn er niet, maar volgens VRT NWS-Frankrijkkenner Steven Decraene komt een deel van de relschoppers uit de banlieues, de voorsteden rond grote Franse steden. Het zijn vaak jongeren tussen de 18 en 30 jaar.
Wat zeggen de (beperkte) arrestatiecijfers?
Volgens de meest recente cijfers van het Franse ministerie van Binnenlandse Zaken zijn bij de rellen sinds zaterdag 2.397 mensen opgepakt. Bijna 90 procent van hen is meerderjarig. Het gaat vooral om jonge mannen tussen 18 en 30 jaar.
Europe 1 onderscheidt twee profielen: enerzijds radicale extreemlinkse militanten, onder wie leden van de zogenoemde black blocs, die doelbewust de confrontatie opzoeken en vernielingen aanrichten. Anderzijds zijn er opportunistische plunderaars die de chaos aangrijpen om winkels te beroven. Onder die laatste groep zouden ook jongeren uit kwetsbare banlieues zitten.
Over hun etniciteit of nationaliteit is niets bekend.
In het publieke debat gebruikt men 'banlieues' vaak voor wijken aan de rand van steden waar armoede, werkloosheid en sociale achterstelling sterker spelen. Sommige van die wijken kampen al jaren met spanningen tussen jongeren en de politie. In die wijken wonen relatief veel mensen met een migratieachtergrond.
"Veel banlieues zijn niet meer zo grauw en triest zoals mensen denken, maar veel van deze relschoppers komen inderdaad uit de minder gefortuneerde wijken", aldus Decraene. "Ze hebben meestal de Franse nationaliteit, maar een erg diverse achtergrond."
Wie zijn de relschoppers of casseurs? Steven Decraene geeft extra uitleg
3
Hoe reageert de politiek?
President Macron probeert de rust te herstellen, maar zijn aanpak krijgt kritiek van zowat het hele politieke spectrum. In een televisietoespraak gisteravond riep hij de Fransen op tot verantwoordelijkheid en veroordeelde hij het geweld scherp.
Macron beloofde dat de daders zouden worden vervolgd, maar kwam niet met concrete maatregelen om tegemoet te komen aan de onvrede over het onderwijs en de hoge levensduurte. Hij heeft premier Sébastien Lecornu gevraagd om deze week met scholieren, vakbonden, leerkrachten en politieke partijen te overleggen.
Volgens de oppositie was Macron opvallend zacht in zijn tv-speech
De oppositie vindt dat onvoldoende. Zowel extreemrechts als de klassieke rechterzijde verwijt Macron dat hij de openbare orde niet kan herstellen. Bruno Retailleau, van de rechtse partij Les Républicains, wil dat de president de uitroept.
Marine Le Pen en Jordan Bardella van het radicaal rechtse beschuldigen de regering ervan de controle te verliezen. Ook links is niet tevreden: daar klinkt vooral kritiek op het gebrek aan concrete sociale maatregelen en op het politieoptreden. Zelfs vanuit Macrons vroegere politieke kamp klinkt kritiek op zijn aanpak.
"Macron zit bovendien politiek en financieel in een moeilijke positie", vertelt Decraene. "Hij heeft geen stabiele meerderheid in het parlement en de overheid moet haar hoge terugdringen. Er is dus weinig ruimte om de onvrede weg te nemen met grote nieuwe uitgaven."
Tegelijk lopen de kosten van de rellen snel op. In verschillende steden zijn winkels en openbare gebouwen zwaar beschadigd. In Limoges werd het historische stadhuis door brand bijna volledig verwoest. Vertegenwoordigers van de handelssector spreken over honderden miljoenen euro's schade.
4
Hoe moet het nu verder?
De regering kondigt intussen wel strengere veiligheidsmaatregelen aan. Lecornu heeft de lokale overheden gevraagd om op plaatsen waar het geweld aanhoudt gerichte avondklokken in te voeren.
Macron weigert het ontslag van minister Nuñez, die zich verantwoordelijk had verklaard voor de gebrekkige aanpak van de rellen. De president wil dat hij aanblijft om de leiding over de veiligheidsdiensten te verzekeren en de aanpak van plunderaars bij te sturen.
Frankrijk zit daarmee in een bredere politieke crisis: de regering moet tegelijk de openbare orde herstellen, de sociale onvrede aanpakken en de overheidsfinanciën onder controle houden. Macron heeft nog maar enkele maanden tot de presidentsverkiezingen van 2027 en zijn politieke gezag staat zwaar onder druk.
Door de aanhoudende rellen lijkt de politieke discussie alvast af te glijden naar het bestrijden van al dat geweld, en niet naar concrete maatregelen om de sociale onvrede aan te pakken. De vraag is of dat de komende weken niet tot net meer straatgeweld zal leiden.
