Acteur en regisseur Kevin Janssens over 'Breendonk': "Elke ochtend ging ik naar executieplaats, bij muur van slachtoffers toestemming vragen"

Sinds zijn eerste bezoek aan het fort, zo'n 13 à 14 jaar geleden, is Kevin Janssens "gegrepen door de verhalen die zich er afspelen". "Niet alleen van de Duitse, maar ook van de Vlaamse bewakers die er de plak zwaaiden." Dat "grote betonnen monster" laat hem niet meer los. 

Het bezoek is voor Janssens het startpunt om er meer over te lezen. Zo begint bij hem het idee voor een fictiereeks te rijpen.

Bij productiehuis De Mensen wordt Janssens in contact gebracht met Filip Lenaerts, scenarioschrijver en regisseur. Lenaerts werkte eerder mee aan 'Het verhaal van Vlaanderen' en 'Badgast'. Voor Janssens betekent het project schrijven, acteren en voor het eerst ook regisseren.

"Het is een voorrecht om als scenarist te kunnen schrijven met een zeer goede acteur die aanvoelt hoe een goeie dialoog moet klinken", legt Lenaerts uit. "Al heb ik de afgelopen 6 jaar vooral geleerd om dingen niet te zeggen. We hebben hard gewerkt aan een verhaal waarin nog heel veel ruimte is voor de kijker om zelf mee te denken. 'Breendonk' is een verhaal dat op suggestie drijft, eerder dan op het expliciete."  

Dat verhaal is dat van het jonge Antwerpse koppel Elisabeth (Anne-Laure Vandeputte) en Rik (Jolan De Bouw). Zij worden halfweg de Tweede Wereldoorlog brutaal van elkaar gescheiden na een mislukte actie van het verzet. 

Elisabeth moet onderduiken. Rik komt samen met zijn vader Leon terecht in de gevreesde SS-strafgevangenis Breendonk. Om er het brutale terreurregime te overleven, gaan Rik en Leon (Koen De Bouw) een geheime alliantie aan met bewaker Hendrik Vaes (rol van Kevin Janssens). Vaes is een Vlaamse SS'er die steeds meer begint te twijfelen aan zijn keuzes.

Janssens speelt dus zelf Hendrik Vaes, een fictieve Vlaamse SS-bewaker. Andere personages in de reeks, zoals de Vlaamse SS-bewakers Fernand Wyss en Richard De Bodt, hebben wel echt in het kamp rondgelopen.

"Vaes is een manipulator, een opportunist. Hij is charmant, hij draait mee met hoe de oorlog draait. Ik wil niet zeggen dat hij goed of slecht is, maar wat vindt hij op het einde van zichzelf? Dat vind ik interessant. Dat is belangrijker dan hem te categoriseren in goed of slecht. Voor mij is het allemaal heel grijs."  

"We waren niet geïnteresseerd in helden en schurken, dat hebben we al te veel gezien", benadrukt Janssens. "We zochten echt naar die morele ambiguïteit. 1942, dat was een grijze zone. Het is heel makkelijk om er met de bril van nu naar te kijken. Maar mensen wisten toen niet hoe de oorlog zou eindigen. Ze maakten telkens kleine keuzes en die vormden zo’n sneeuwbal tot je op een moment de gevolgen niet meer kon overzien." 

Volgens actrice Anne-Laure Vandeputte is elk personage in de reeks dan ook "van een gelaagdheid die heel dicht bij de menselijke ervaring komt".

Voor ze de reeks begon te draaien had Vandeputte een afgelijnd beeld van WO II. "De Duitsers waren duivels en wij waren de goei, dat stond vast." 

"Wat de reeks heel mooi laat zien, is dat kiezen tegen geweld, kiezen voor menselijkheid en tegen ontmenselijking een actieve daad is en dat die komt met twijfels en moeilijkheden. En ik denk dat dat vandaag een heel urgent gegeven is." 

Opmerkelijk is dat de reeks ook effectief gedraaid wordt in het Fort zelf, dat sinds 1947 een nationaal gedenkteken is. Het fort sluit daarvoor in de zomer van 2025 een maand de deuren voor bezoekers.

"Dat is gelukt dankzij een fantastisch productieteam", legt Janssens uit. "De mensen van Breendonk waren zeer behulpzaam. We zijn hen en ook het War Heritage Institute zeer dankbaar . Zij hebben alles gelezen en waren heel hard mee in het verhaal dat we wilden vertellen."

Enkel op bepaalde locaties in Breendonk mag er gefilmd worden. Plekken zoals de martelkamer, arrestantencellen en de executieplaats, mogen niet in beeld gebracht worden.

Die scènes worden daarom op andere locaties, buiten het Fort van Breendonk, gefilmd. Het Fort van Liezele, op ongeveer 5 kilometer afstand, is de locatie voor alle buitenscènes.

Het verhaal op die plek draaien helpt de acteurs om zich nog sterker in hun personages in te leven.

"Toen de acteurs de eerste keer in hun gevangenisplunje op de arbeidsplaats stonden, heb ik een originele foto genomen naast ons beeld gelegd en dat was een exacte kopie", vertelt Janssens. "Dat kwam wel binnen."

Ook voor Koen De Bouw is Breendonk "een heel bijzondere locatie". "Alles wat je daar doet, gebeurt in het volledige bewustzijn van wat zich daar heeft afgespeeld. Je eet daar 's middags niet zomaar je boterhammen op." 

Zijn zoon Jolan De Bouw ervaart dat vooral tijdens de scènes waarin de gevangenen het kamp binnenkomen. Jolan De Bouw maakt met 'Breendonk' zijn debuut als acteur in een grote fictiereeks. Hij werkte eerder als model en speelde al mee in de kortfilm 'Tot ik terugkom' van regisseur Ramy Moharem Fouad. 

Voor een douchescène worden de historische douches zelfs opnieuw in gebruik genomen. "En dan realiseer je je dat wij de eersten zijn die daar, na de mensen die er geleefd hebben, opnieuw een douche nemen", zegt Koen De Bouw. 

"We hadden hier ook een enorme verantwoordelijkheid", vertelt Janssens. "We zeiden altijd: we mogen onze fantasie gebruiken, zonder de historische feiten geweld aan te doen." 

Peter Carpreau, adjunct-directeur-generaal van het War Heritage Institute, is "ervan overtuigd dat historische fictie kan bijdragen tot het levendig houden van herinnering". "Dat is des te belangrijker nu de laatste getuigen van de Tweede Wereldoorlog ons stilaan verlaten en de Eerste Wereldoorlog volledig buiten het bereik van levende herinnering ligt." 

"Historische fictie bewaart het verleden niet alleen in boeken, archieven en musea, maar ook in de verbeelding van nieuwe generaties. Net daarom zetten we in op de ontmoeting tussen erfgoed en fictie." 

Het is wel een bewuste keuze van de makers om het geweld en de folteringen niet expliciet in beeld te brengen. "De verbeelding van de kijkers is veel sterker dan het geweld effectief te laten zien", legt Janssens uit.

"Wanneer je Schmitt (de kampkommandant, red.) in die martelkamer hoort zeggen wat hij allemaal nodig heeft: een kabel, elektroden op het lichaam, dan begint je verbeelding vanzelf te werken."

"Deze reeks gaat over de keuzes die mensen maken. En over die Vlaamse bewakers die jonge mannen (soms buren of vrienden) martelden, kleineerden, hun identiteit braken. Je naam bestond niet meer, je kreeg een nummer."  

Janssens zelf draagt in dit project verschillende petjes en moet dan ook nog eens in het Duits acteren. Hoe combineer je dat allemaal? "Alles is voorbereiding. Voor dat Duits heb ik me laten bijstaan door een coach die de dialogen insprak voor mij. En ik had fantastische collega’s. Zo heeft Sebastian Hülk, de acteur die Philipp Schmitt speelt, me geholpen. 

Voor Janssens is zijn werk zijn leven en hij zou dit project zo opnieuw doen. "Ik beschouw dit als mijn kind, mijn passieproject. Je bent er constant mee bezig, en nu kan ik het eindelijk laten zien, maar ik ga hierna wel in een zwart gat vallen, vrees ik." 

"In Breendonk ging ik tijdens de opnames elke ochtend naar de executieplaats. Daarachter is een muur met foto's van iedereen die er overleden is, ik ging daar elke ochtend hun toestemming vragen. Dat klinkt nu heel spiritueel of meta, maar ik zat met een enorme verantwoordelijkheid en ik wilde elke dag een soort van bevestiging. Ik wilde hen ook laten weten: het komt goed, jullie verhaal zal worden verteld."