Feest in het Honderd Bunderbos, want Winnie de Poeh mag 100 kaarsjes uitblazen. Op 14 oktober 1926 maakte de beer met het rode truitje en een voorliefde voor honing zijn literaire debuut. Sindsdien is hij uitgegroeid tot een van de bekendste figuren ter wereld: geliefd bij kinderen, een bron van levenswijsheden voor volwassenen én bovenal bijzonder winstgevend voor Disney. Een portret.
"Niets doen leidt vaak tot het allerbeste." Het is een van de vele uitspraken waarmee Winnie de Poeh de harten van kinderen (en laten we eerlijk zijn, ook volwassenen) heeft veroverd. En meer nog, het sentiment achter het citaat blijkt nog te kloppen ook: in 100 jaar tijd bouwde de beer met een zwak voor honing en een afkeer voor inspanning een indrukwekkende carrière uit.
En dat begon allemaal bij Edward. Ed-wie? Wel, in 1921 gaf de Britse schrijver Alan Alexander 'A.A.' Milne een teddybeer cadeau aan zijn eenjarige zoontje, Christopher Robin. Het nieuwe gezinslid kreeg de naam Edward.
De jongen was meteen dol op zijn beer. Toch moest die de aandacht delen. In de zoo van London woonde namelijk een zwarte beer die Christopher Robin geregeld met zijn vader ging bezoeken.
De zwarte beer die haar naam uitleende
De beer was niet zomaar in de zoo beland. Ze was eigenlijk eigendom van de Canadese dierenarts Harry Colebourn, die de toen nog 7 maanden oude beer had gered en meegenomen naar Engeland. Hij noemde haar Winnie, naar zijn thuisstad Winnipeg.
Toen Colebourn werd opgeroepen om te vechten in de Eerste Wereldoorlog, vertrouwde hij Winnie toe aan de zoo van London, met de bedoeling haar na afloop mee terug te nemen naar Canada. Maar Winnie veroverde al snel de harten van de bezoekers, die haar vooral om haar zachtaardige karakter massaal kwamen opzoeken. Toen Colebourn in 1918 terugkeerde, besloot hij haar daarom in Londen te laten.
Tot groot plezier van Christopher Robin, die zo verknocht raakte aan de beer dat hij uiteindelijk zijn eigen teddybeer naar haar vernoemde.
Maar vanwaar komt 'Pooh' dan? Naar verluidt haalde Christopher Robin die naam bij een zwaan die hij soms probeerde te voederen. Als het dier niet wilde meewerken, zou de jongen gefrustreerd "Pooh!" hebben geroepen. En zo kreeg 's werelds favoriete beer (sorry, Paddington) zijn naam.
Van een kinderkamer naar een wereldwijd imperium
Waar Christopher Robin vooral een speelkameraad zag, zag vader A.A. Milne ook een verhaal en een kans. Hij bouwde met en voor zijn zoon een hele fantasiewereld uit en besloot die avonturen een plek te geven op papier. Op 14 oktober 1926, 5 jaar nadat Milne de teddybeer cadeau had gegeven aan zijn zoon, verscheen het eerste van 2 verhalenbundels van 'Winnie-the-Pooh', oftewel 'Winnie de Poeh'. Milne bracht daarnaast nog 2 dichtbundels uit over de beer.
In de verhalen laat Poeh - geïllustreerd door E.H. Shepard - zich verleiden door honing, maakt Knorretje zich zorgen, ziet Iejoor het vaak somber in, zorgt Teigetje voor de nodige drukte en houdt Kanga een oogje in het zeil. Milne moest zijn andere personages trouwens ook niet ver zoeken: Knorretje, Iejoor, Kanga en Teigetje waren, net als Poeh, gebaseerd op knuffels van zijn zoon.
Maar de nauwste link met de werkelijkheid is misschien wel Christopher Robin zelf. Milne vereeuwigde zijn zoontje in de verhalen als het jongetje - Janneman Robinson in het Nederlands - dat samen met Poeh en zijn vrienden op avontuur trekt.
Daarbovenop is ook het Honderd Bunderbos (in het Engels 'Hundred Acre Forest') niet zomaar uit de duim gezogen. Nadat Milne had gevochten in de Eerste Wereldoorlog, verhuisde hij met zijn gezin van Londen naar het Engelse platteland, op zoek naar rust. De bossen in de omgeving van hun nieuwe thuis vormden mee de inspiratie voor het decor waarin Poeh en zijn vrienden hun dagen slijten.
Dat Milne een gouden zet deed, bleek al snel. De verhalen sloegen meteen aan, zowel in eigen land als ver daarbuiten. Nog voor het einde van 1926 waren in het Verenigd Koninkrijk zo'n 32.000 exemplaren verkocht, in de Verenigde Staten liep dat aantal op tot 150.000.
De populariteit bleek geen bevlieging: er zijn naar schatting meer dan 50 miljoen exemplaren verkocht over de hele wereld. Intussen zijn de boeken in 72 talen vertaald. Zelfs in het Latijn kan je de avonturen van 'Winnie de Poeh' lezen.
Ik denk dat iedereen wel iemand kent zoals Iejoor: een beetje knorrig, een beetje depri, maar helemaal deel van de groep
Vanessa Joosen, professor jeugdliteratuur (Universiteit Antwerpen)
"Die dieren zijn enerzijds heel grappig en anderzijds ook heel filosofisch en sentimenteel", legt Vanessa Joosen, professor jeugdliteratuur (Universiteit Antwerpen) het succes uit. Zij is morgen te gast in De wereld van Sofie op Radio 1, dat een volledige aflevering wijdt aan 'Winnie de Poeh'. "En de combinatie van die 2 is een recept dat heel goed werkt."
"Bovendien zijn er wel wat mensen die zich herkennen in personages uit 'Winnie de Poeh'. Ik heb ooit iemand in mijn team gehad die zichzelf een beetje een Iejoor noemde. En ik denk dat iedereen wel zo iemand kent: een beetje een knorrig type, een beetje depri, maar wel iemand die helemaal bij de groep hoort. Zo kan je menselijke trekken ontdekken in die dieren, die ons ook iets kunnen vertellen over onszelf."
De wereld van Poeh bleef niet beperkt tot de boeken. In 1930 verkocht Milne de Amerikaanse commerciële rechten op het personage aan producent Stephen Slesinger. Die zag mogelijkheden buiten de boekhandel en hielp Poeh uitgroeien tot een commercieel fenomeen, met onder meer reclame en merchandising.
Commercieel gouden beer met rood truitje
Maar het was pas met Disney dat de beer ook op het scherm een wereldster werd. De verfilmingsrechten kwamen in 1961 in handen van de mediagigant, die zowel afspraken maakte met de erfgenamen van Slesinger als met de weduwe van Milne.
De beer kreeg daarmee weer een nieuw leven: in 1966 bracht Disney Poeh - in een nieuwe outfit - voor het eerst naar het witte doek. Wat volgde waren verschillende kortfilms, langspeelfilms, een liveactionfilm, animatiereeksen, attracties in Disneypretparken, extra boeken en een ton aan merchandising.
Het rode truitje - dat de Poeh van Milne niet droeg, maar vandaag bijna onlosmakelijk met de geliefde beer verbonden is - werd een waar handelsmerk.
Maar waar auteursrechten en grote sommen geld samenkomen, loeren ook weleens conflicten. De hernieuwde populariteit van de beer en de groeiende inkomsten legden de eerder gemaakte afspraken onder een vergrootglas.
In 1991 stapten familieleden van Slesinger naar de rechter. Ze beschuldigden Disney ervan te weinig royalty's te hebben betaald en eisten een schadevergoeding van maar liefst 2 miljard dollar (1,78 miljard euro). Na een juridische strijd van bijna 2 decennia kreeg Disney in 2009 gelijk van de rechter.
Publiek domein
Disney mocht dan wel de juridische strijd gewonnen hebben, de tijd stond niet stil. Op 1 januari 2022 kwamen de oorspronkelijke verhalen van 'Winnie-the-Pooh' uit 1926 in het publieke domein terecht.
Dat betekent dat anderen met de oorspronkelijke versie van Poeh aan de slag mogen, zonder daarvoor toestemming te vragen. Het verklaart ook waarom de beer plots opdook in de horrorfilm 'Winnie-the-Pooh: Blood and Honey', waarin de Poeh en Knorretje veranderen in moordlustige monsters.
Al betekent dat niet dat alles zomaar mag. Disney behoudt de rechten op de specifieke versie die het zelf uitbouwde, met onder meer het bekende rode truitje en de eigen vormgeving van de personages. Wie Poeh dus een nieuw leven wil geven, moet goed opletten welke beer hij daarvoor uit de kast haalt: die van Milne of die van Disney.
Winnie de Poeh is springlevend
100 jaar na zijn literaire debuut is Winnie de Poeh dus nog lang niet uitgeteld. Wat begon als de teddybeer van een kleine jongen, groeide uit tot een wereldwijd fenomeen dat boeken, films en merchandising overstijgt.
"De invloed van Milnes verhalen op de latere kinder- en jeugdliteratuur is zo belangrijk geweest", zegt professor Joossen. "De wereldfaam van 'Winnie de Poeh' is bijna ongeëvenaard. De invloed is nog altijd merkbaar: er worden vandaag nog steeds heel veel dierenverhalen voor kinderen geschreven."
Mensen grijpen graag terug naar oudere illustraties
Vanessa Joosen, professor jeugdliteratuur (Universiteit Antwerpen)
Dat Disney een heel belangrijke rol gespeeld heeft in het voortbestaan van 'Winnie de Poeh', is ontegensprekelijk. Toch zouden de verhalen volgens Joossen ook zonder het bedrijf de tand des tijds hebben doorstaan.
"Zeker in het Engelse taalgebied is 'Winnie de Poeh' zo'n klassieker dat de verhalen van generatie op generatie worden doorgegeven. Je ziet vandaag ook dat mensen graag teruggrijpen naar die oudere illustraties en graag verhalen delen met hun kinderen waar ze als kind zelf veel van genoten hebben. En dat geldt en zal blijven gelden voor 'Winnie de Poeh'."
