In de Democratische Republiek Congo komt oud-president Joseph Kabila aan het hoofd van een nieuwe 'politiek-militaire' beweging, die de M23-rebellenbeweging moet vervangen. Zijn doel lijkt duidelijk: vanuit Oost-Congo naar de hoofdstad Kinshasa optrekken en president Félix Tshisekedi van de macht verdrijven, net zoals zijn vader 30 jaar geleden deed.
Oud-president Joseph Kabila wil als 'superchef' van rebellenbeweging opvolger Tshisekedi van de macht verdrijven in Congo
Freek Willems
Gepubliceerd:
Het 'Front pour la refondation de la nation' (Front voor de heroprichting/hervorming van de natie) heet de nieuwe politiek-militaire beweging. Ze werd gisteren voorgesteld tijdens een persconferentie in Goma, de hoofdstad van de Oost-Congolese provincie Noord-Kivu, van waaruit de beweging ook zal opereren.
Goma is sinds januari 2025 in handen van de M23-rebellen, die later als AFC/M23 door het leven gingen. AFC (Alliance Fleuve Congo) was de politieke tak van de rebellenbeweging M23. Maar daar komt nu dus een einde aan, want AFC/M23 wordt officieel ontbonden en vervangen door de nieuwe beweging.
Oud-president Joseph Kabila zal die nieuwe beweging leiden. Hij wordt daarbij bijgestaan door Corneille Nangaa en Bertrand Bisimwa, die tot nog toe respectievelijk aan het hoofd stonden van AFC en M23. Ook enkele andere hooggeplaatste leden van AFC/M23 krijgen hoge posten binnen de nieuwe beweging.
De bedoeling van de nieuwe beweging is om alle krachten en inspanningen - politiek en militair - te bundelen om een einde te maken aan het presidentschap van Félix Tshisekedi (aan de macht sinds 2019), dat door de nieuwe beweging als een "tirannie" wordt omschreven.
Het Front pour la refondation de la nation sluit geweld niet uit en beroept zich op artikel 64 van de Congolese grondwet. Dat bepaalt dat elke Congolees de plicht heeft om zich te verzetten tegen elke persoon of groep die de macht met geweld grijpt of deze uitoefent in strijd met de grondwet.
Het Front verwijst met dat laatste naar de wens van Tshisekedi om zich kandidaat te stellen voor een derde ambtstermijn, hoewel een president volgens de grondwet maar 2 termijnen aan de macht mag zijn.
Voormalig Congolees senator: ‘Als Tshisekedi oorlog voert, zal hij oorlog krijgen’
Einddoel: optrekken naar Kinshasa
Kabila was zelf president van 2001 tot en met 2018. Ook hij wilde in 2016, toen zijn tweede termijn afliep, aan de macht blijven. Hij weigerde af te treden en dat leidde tot dodelijke protesten. Uiteindelijk kwamen er verkiezingen in 2018, waarna de kiescommissie met steun van Kabila Félix Tshisekedi tot nieuwe president uitriep (hoewel een andere kandidaat de meeste stemmen had behaald).
Kabila bleef achter de schermen veel macht behouden en vormde op die manier een grote bedreiging voor de positie van president Tshisekedi. In september vorig jaar werd Kabila ter dood veroordeeld door het Hoog Militair Hof, wegens verraad en medeplichtigheid aan AFC/M23. Kabila wordt er door de huidige Congolese autoriteiten van beschuldigd dat hij de peetvader is van de M23-rebellen. Volgens sommige waarnemers was het proces vooral bedoeld om politiek af te rekenen met Kabila.
Toch is al langer bekend dat Kabila zich heeft aangesloten bij de M23-rebellen, zegt VRT NWS-journaliste en Afrikakenner Katrien Vanderschoot. "Dat was nog een beetje onder de radar en nu heeft hij zich helemaal geout. Hij heeft die rebellenbeweging omgedoopt en wil er een grote coalitie van maken om het huidige regime van president Tshisekedi omver te werpen", vertelt Vanderschoot in de podcast VRT NWS Kwartier.
"Kabila wordt als het ware de superchef van die beweging, om met alle middelen, zowel politieke als militaire, een soort revolutie in gang te zetten tegen Tshisekedi. Met als einddoel optrekken naar Kinshasa, zo hebben ze laten verstaan tijdens een persconferentie."
Geschiedenis herhaalt zich
Het vooruitzicht van dit alles is een nieuwe escalatie van een conflict dat al zo'n 30 jaar Oost-Congo teistert. Aan de basis ervan liggen etnische spanningen en – vooral – een strijd om grondstoffen, waar de regio rijk aan is. Meer dan 100 gewapende groeperingen strijden er om de controle van grondgebied. De M23-rebellen, gesteund door Rwanda, waren daarvan de grootste en belangrijkste groepering.
Begin 2025 namen ze achtereenvolgens Goma en Bukavu in, aan het Kivumeer aan de grens met Rwanda. Goma is de hoofdstad van de provincie Noord-Kivu, Bukavu de hoofdstad van Zuid-Kivu. Intussen bezetten de rebellen een aanzienlijk deel van beide provincies.
De rebellen voerden een eigen regime in bezet gebied in, met weinig respect voor de mensenrechten. "Ze terroriseren de bevolking en plegen oorlogsmisdaden, zo staat in alle rapporten", zegt Katrien Vanderschoot. Mensenrechtenorganisaties beschuldigden M23 onder meer van buitengerechtelijke executies en seksueel misbruik. Maar ook het Congolese regeringsleger werd daarvan beschuldigd.
In december 2025 sloten de Congolese en Rwandese regering een vredesakkoord, na bemiddeling door de Verenigde Staten. Het akkoord moest een einde maken aan het decennialange conflict tussen beide landen, maar al snel werd duidelijk dat er van echte vrede geen sprake was. Het geweld hield aan en escaleerde zelfs.
Nu Kabila zijn kaarten op tafel legt en zich openlijk uit als rebellenleider, dreigt het conflict zich opnieuw naar heel Congo uit te breiden. Opnieuw, "want 'l'histoire se répète", zegt Vanderschoot.
"De M23-rebellen waren zelf een soort van doorstart van vorige rebellengroepen. Als je dan helemaal in de geschiedenis teruggaat, kom je uit bij de rebellenbeweging waarmee Laurent-Désiré Kabila, de vader van Joseph Kabila, was begonnen. Die zijn helemaal van het oosten van Congo naar Kinshasa opgetrokken en hebben daar de macht gegrepen."
"De geschiedenis herhaalt zich dus. Het is telkens dat oosten dat ontvlamt, waar een rebellie begint, die als enige doelstelling heeft in Kinshasa, 1.500 kilometer verderop, de macht te grijpen."
Ook toen, onder vader Kabila, werden de rebellen gesteund door Rwanda. "Rwanda vindt dat het historisch aanspraak maakt op dat gebied (in het oosten van Congo, red.)", legt Vanderschoot uit. "Dat is een gemengd gebied, kunstmatig verdeeld bij de kolonisering, waar ook de bevolkingsgroepen van Rwanda altijd hebben gewoond. Tot nu toe is dat allemaal binnen de perken gebleven, maar het is duidelijk dat ze toch wel de macht in heel Congo willen grijpen."
En Kabila, die wil duidelijk opnieuw president worden, geeft Vanderschoot aan. Nu Tshisekedi, net als Kabila destijds zelf, langer aan de macht wil blijven, is er een goede voedingsbodem voor Kabila om zichzelf weer op het voorplan te zetten.
"Er is veel oppositie tegen Tshisekedi en nu denkt Kabila dat zijn moment is gekomen. Dus nu gaat hij eigenlijk net hetzelfde proberen te doen als zijn vader heeft gedaan: een grote revolutie op gang brengen en een nieuw regime installeren. Nog eens opnieuw zijn eigen regime dat zo lang aan de macht is geweest."
Doemscenario
Hoe alles verder zal evolueren, hangt volgens Vanderschoot heel erg af van hoe de grote geopolitieke spelers het zullen aanpakken. De Amerikaanse president Donald Trump heeft de kaart gekozen van Tshisekedi, weet Vanderschoot. De Amerikaanse en Congolese regering sloten onder meer een militair akkoord en een akkoord over grondstoffen.
"Aan de andere kant staan die rebellen, Rwanda en misschien nog heel wat andere spelers daar rechtlijnig tegenover en ook zij willen de macht over die grondstofmijnen. Want daar is het "au fond" vooral om te doen, om de macht om die grondstoffenmijnen die zo belangrijk zijn voor de autobatterijen en de gsm's."
Tegelijk veroorzaken die rijkdom aan grondstoffen en het conflict daarom heel veel ellende voor de Congolese bevolking. "Die ziet het allemaal maar boven hun hoofden gebeuren. Dit kan opnieuw een heel groot explosief conflict worden. Er komt opnieuw een groot doemscenario op de bevolking van Congo af."
