Mogelijke vestiging van Ambiorix ontdekt in Tongeren-Borgloon: "Toch is hij niet de eerste Belg" 

Om te snappen waarom Ambiorix de eerste Belg werd genoemd, moeten we terug naar de 19e eeuw. Het pas opgerichte koninkrijk België (1830) was haastig op zoek naar een eigen identiteit en historische legitimatie.

De politiek en de cultuurwereld stonden in die periode sterk onder invloed van de Romantiek. Dat is een kunststroming waarin emotie en dramatiek centraal stonden. Men ging op zoek naar 'nationale wortels'.

Die nationale wortels moesten er komen door een gedeeld verleden met gedeelde nationale helden. In België was men in 1830 daarom op zoek naar roemrijke 'Belgen' uit het verleden om de nieuwe natie af te bakenen ten opzichte van de buurlanden. 

België is niet het enige land dat 'historische helden' voor een nationalistische agenda gebruikt. Zo strijden Griekenland en Noord-Macedonië al jaren over het nalatenschap van Alexander de Grote. 

In 1830 kwam men echter niet meteen bij Ambiorix uit. Onze eerste 'eerste Belg' was de Galliër Boduognat. 

Boduognat was de leider van de Nerviërs, een Gallische stam die ook betrokken was bij de veldslagen tegen het Romeinse leger van Julius Caesar. Hij kreeg in de kunstwereld al jarenlang de titel 'eerste Belg', toen de Belgische regering de Antwerpse beeldhouwer Joseph-Jacques Ducaju in 1859 opdroeg om een standbeeld van Boduognat te maken. 

Dat werd in 1861 onthuld op de toenmalige Leopoldlei in Antwerpen. Het hoofd belandde later opmerkelijk genoeg nabij de apenkooi van de Antwerpse zoo. Vandaag is het beeld te bewonderen in het Middelheimmuseum.

Er waren echter 2 problemen met Boduognat: enerzijds vond de veldslag die hij voerde tegen de Romeinen, plaats bij de rivier de Sabis bij Saulzoir. Dat is een stadje net over de grens in Frankrijk. Boduognat had dus geen concrete stad op Belgisch grondgebied die de Belgische politici konden omdopen tot 'oudste Belgische stad'. 

Anderzijds bestaan er weinig geschreven bronnen over Boduognat. In die tijd geloofde men dat geschiedenis enkel met geschreven bronnen bewezen kon worden. Julius Caesar vermeldde Boduognat in zijn De Bello Gallico slechts één enkele keer, terwijl Ambiorix maar liefst 32 keer de revue passeert.

Omdat Ambiorix dus meer voorkwam, en door Caesar werd gekoppeld aan de vesting Atuatuca, het huidige Tongeren, viel de keuze uiteindelijk toch op de leider van de Eburonen. Op 5 september 1866 werd het iconische bronsbeeld van Ambiorix op de Grote Markt van Tongeren onthuld in aanwezigheid van koning Leopold II.

En die onthulling zorgde onmiddellijk voor veel verontwaardiging onder historici: Ambiorix werd geplaatst op een megaliet die sterk aan Stonehenge deed denken en kreeg een helm met vleugeltjes. De Koninklijke Academie protesteerde vergeefs dat zulke stenen uit een veel ouder tijdperk stamden, maar de romantische heldenstatus van Ambiorix won het van het geschiedkundig pleit.

"België is een construct dat pas ontstaan is na de revolutie van 1830. Ambiorix kan je dus moeilijk de eerste Belg noemen", vertelt Robert Nouwen. Nouwen was jarenlang conservator bij het Gallo-Romeinsmuseum en schreef onlangs het boek 'Rome en de Lage Landen' over de Romeinse aanwezigheid in onze streken. 

"Daarnaast hoorden de Eburonen, waarvan Ambiorix koning was, historisch gezien niet tot de stam van de Belgae. Die situeerden zich eerder in Noord-Frankrijk. De Eburonen hoorden tot de Germani, de Germani Cisrhenani, de Germanen aan deze zijde van de Rijn."

"Ambiorix was vooral een opportunist", gaat Nouwen verder. "Binnen de verschillende stammen had je pro-Romeinse en anti-Romeinse fracties. Ambiorix was aanvankelijk de leider van de pro-Romeinse partij van de Eburonen en verleende hand-en-spandiensten en voedsel aan Caesar en zijn troepen."

Het beeld van Ambiorix als eervolle, romantische vrijheidsstrijder nuanceert Nouwen dus. Volgens hem handelde Ambiorix als een ijskoude ‘realpoliticus’. Hij keerde uiteindelijk zijn kar tegen de Romeinen omdat de lokale bevolking na een zomer met slechte oogsten, weinig voedsel op overschot had. 

"Voor een kleine boerengemeenschap die enkel voor zichzelf produceerde, betekende dat acute armoede en hongersnood. "De bezettingsmacht van anderhalf Romeins legioen werd dus te veel. "Ambiorix heeft op dat moment een pragmatische keuze gemaakt tegen de Romeinen en de volledige stam gemobiliseerd." 

Hij lokte de Romeinse legerleiding in een hinderlaag en bracht de Romeinen zo hun grootste nederlaag in de regio toe. Na Caesars wraaktocht verdween Ambiorix spoorloos. 

Maar waar Ambiorix’ veldslag tegen de Romeinen plaatsvond, blijft echter onduidelijk. Wellicht was dat in de buurt van Atuatuca Tungrorum, het hedendaagse Tongeren. Die stad maakt aanspraak op de titel ‘oudste stad van België’.  

Dat is "zowel historisch als juridisch volkomen terecht", aldus Nouwen. "Tongeren werd omstreeks 10 voor Christus gesticht als bestuurlijk centrum voor de Civitas Tungrorum. In de loop van de 2e eeuw kreeg de nederzetting een officieel stedelijk statuut, namelijk dat van Municipium. "

In België is er geen enkele andere Romeinse nederzetting die dat statuut kreeg. "Tongeren is de facto de enige én de oudste Romeinse stad van België." 

"En als de opgravingen bij Berg in Tongeren-Borgloon nu nog zouden uitwijzen dat er Romeinse troepen aanwezig waren, dan zou het wel eens goed kunnen zijn dat de veldslag van Ambiorix tegen de Romeinen zich in de buurt van Tongeren heeft afgespeeld."