Een weekend opgesloten in de nieuwe Antwerpse gevangenis: "Ik moet klikken bij de directeur"

Mijn wekker staat om 6.30 uur om zeker op tijd aan de gevangenisdeuren te staan. Om 8 uur meld ik me aan bij gevangenisdirecteur An Janssens en kan ik nog een koffie kopen. Het is even wachten in de aankomsthal, samen met tientallen anderen. 

Er heerst wat zenuwachtigheid. Zo goed als iedereen komt geregeld voor zijn of haar job in een gevangenis, maar heeft zich nog nooit laten opsluiten. "Laten we hopen dat we zondag weer worden vrijgelaten", lachen enkelen aan een tafeltje.    

Na een korte speech van de directeur worden we met al onze spullen naar een wachtzaal gebracht. Onderverdeeld in kleinere groepjes krijgen we een badge waarmee we ons dit weekend door het gebouw kunnen verplaatsen om bijvoorbeeld naar de bezoekersruimte te gaan. 

We geven er ook onze gsm af. Vandaar gaat het verder naar een andere ruimte om onze bagage door een scanner te halen. Mijn wekkerradio wordt er eerst nog uitgehaald, maar krijg ik uiteindelijk toch mee naar mijn cel.

Een cipier begeleidt me samen met 4 anderen naar mijn eigen cel. Een eerste probleem duikt op: ik geraak met mijn badge de kamer niet in. 

Er komen 3 cipiers mee kijken of ze het probleem kunnen oplossen - het is ook voor hen duidelijk nog zoeken. Zij krijgen de deur gelukkig wel open zodat ik de cel binnen kan.

In mijn cel staat een stapelbed, maar volgens 1 van de cipiers komt niemand meer bij mij op de kamer. Er staan 2 computerschermen en 2 telefoons, waarvoor ik een persoonlijke code heb gekregen om tv te kunnen kijken en te kunnen bellen.

In een apart hoekje links van de deur staan de douche, lavabo en het toilet, afgescheiden van de rest met zware klapdeurtjes. Die maken veel lawaai. Andere gedetineerden hebben er niet door kunnen slapen omdat ze luid door de gangen galmden. 

Ik heb nu pas tijd om de infobrochure te lezen die ik bij het binnengaan heb gekregen. Blijkbaar werd ik om 9.30u al in de keuken verwacht, maar dat heeft niemand me verteld.

Gelukkig is er in de moderne cellen een knopje om iemand in het controlecentrum op te roepen. Het lampje aan de buitenkant van mijn cel moet dan ook beginnen te branden, en er gaat elke 3 seconden een soort alarmsignaal af in mijn kamer.

Daar is nog een probleem mee: het duurt vaak lang, bij sommigen zelfs een uur, voordat iemand ter plaatse komt voor je vraag. Zo lang er niemand komt, blijft dat alarmsignaal gaan. "Hier gaan sommige gedetineerden nog gek van worden", klinkt het bij een zuchtende cipier. Ze zoeken naar een oplossing.

Na zo'n 20 minuten wachten wijst iemand me de weg naar beneden. Ik ben intussen al bijna een uur te laat in de keuken. In deze nieuwe gevangenis mag je zelf tot aan de keuken wandelen, daarvoor heb je je badge.

Na 2 controles bij de metaaldetector, waarbij ik mijn riem niet mag vergeten uit te doen, kom ik eindelijk bij de juiste mensen terecht. De Brusselse chef Thomas maakt me wegwijs.

Maar eerst: wisselen van outfit. Ik mag in de gevangenis altijd mijn eigen kleren aanhouden, behalve in de keuken. Dat zal ook voor de gevangenen het geval zijn. Iedereen krijgt er een witte broek, een felgeel T-shirt en speciale schoenen. Ook een haarnetje mag niet ontbreken, net zoals handschoenen voor wie helpt in de koude keuken.

Chef Thomas zet me eerst nog in de warme keuken, waar inspecteur - maar dit weekend gevangene - Stijn vlees aan het bakken is. Ik krijg de opdracht om aardappelen uit de vriezer te halen en te laten stomen in een gigantische stoomoven. Alle apparatuur is splinternieuw.

Daarna moeten we voor de vegetariërs schnitzels klaarmaken, ook in een oven, en moeten we nog wat helpen opruimen. In de koude keuken hebben ze ook nog een helpende hand nodig, want iemand heeft de croissants verkeerd ingepakt. Dat moet allemaal opnieuw gebeuren.

We zijn met 7 helpers. En het cateringbedrijf had op voorhand al soep gemaakt. In elke ruimte staat een cipier om alles in de gaten te houden, we mogen ons nooit zomaar alleen verplaatsen.

Normaal gezien moet elke gevangene op zijn eigen cel eten, maar voor de helpers in de keuken is er een uitzondering omdat we ook deze namiddag nog moeten werken. Met 7, en 1 of 2 cipiers, krijgen we sandwiches en een stuk fruit als lunch.

Dan valt het op met hoeveel verschillende profielen vanuit justitie ik in de gevangenis ben beland. Naast mij praten een onderzoeker en een professor criminologie over een recent onderzoek naar recidive, terwijl aan de andere kant een strafpleiter verhalen vertelt aan een opleidingsmedewerker over haar recente rechtszaken.

De pauze duurt wel erg lang, vinden ook de cipiers. "We staan hier eigenlijk met te veel", zegt een van hen. "Maar dat is ook goed dat we dat weten, dat maakt deel uit van een testweekend."

Dat we met te veel zijn, is iedereen snel vergeten tijdens het laatste stuk van onze keukenshift. Eerst vul ik samen met 2 anderen 180 bekers soep, die allemaal op karren moeten worden gezet om uit te delen op de cellen.

En daarna komt het echte (band)werk: het vullen van de plateaus voor alle gedetineerden. Iedereen krijgt naast zijn avondmaal - ratatouille met gestoomde aardappelen en blinde vink of vegetarische schnitzel - ook alles voor het ontbijt en de lunch van zondag.

Midden in de keuken wordt een band opgesteld en iedereen krijgt een eigen taak. Samen met advocate Romy Geysen sta ik helemaal achteraan de band. Ik voeg als laatste kaas, salami en yoghurt toe, zij zet het deksel op het avondmaal en de chefkok plaatst alle plateaus in een kar.

Voor de vegetariërs zijn er 2 soorten kazen, mensen met diabetes krijgen suikerarme yoghurt. Gevangenen die geen gluten verdragen, krijgen speciale toastjes in plaats van brood. Eens alle plateaus gevuld zijn - het duurt meer dan een uur - worden de karren naar de leefeenheden gebracht.

Van de keuken moeten we allemaal terug naar onze cel, maar veel tijd om te eten hebben we niet. Zo meteen kunnen we voor het eerst naar 'de wandeling'.

Samen met alle anderen van blok D kunnen we bijna anderhalf uur naar buiten. Buiten betekent: op een koer met in het midden een voetbalveldje en ook nog een tafeltennistafel en een luifel om onder te schuilen. Maar wel omringd door een hoge betonnen muur met kabels waar veel elektriciteit op staat. 

Iedereen wandelt eigenlijk in rondjes rond het voetbalveld, om toch wat in beweging te blijven en met mensen te praten. Want hoe mijn dag eruitzag, met sociaal contact in de keuken, zo zag de dag van de meesten er helemaal niet uit.

Het is meteen duidelijk dat de verveling en de beperking van je vrijheid het moeilijkste is. De dag is bij velen gevuld door te lezen, wat tv te kijken, maar zonder daar zelf voor te kunnen kiezen. "Je wordt er vanzelf lui van en zit echt vast tussen die 4 muren", vertelt een vrouw.

Om 21 uur moeten we allemaal terug op onze cel zijn. Ik twijfel nog of ze de lichten  zullen uitdoen, of we zelf mogen kiezen wanneer het donker wordt. Het is dat laatste.

Ik bereid mezelf voor op de volgende ochtend, dan kom ik al vroeg live verslag uitbrengen vanop mijn cel op Radio 1 en Radio 2. Na nog even tv gekeken te hebben, wil ik het licht uitdoen, maar dat lukt niet.

Er is iets mis met de lichtknop. Ik moet nogmaals iemand oproepen om te komen kijken, via het beruchte knopje dat niet zo goed werkt. Het duurt opnieuw bijna 3 kwartier voor iemand naar mijn kamer komt.

Ik heb niet veel geslapen op het harde kussen en de geplastificeerde matras. Ik maak me klaar om te bellen naar Sharon voor mijn verslag op Radio 2. Ik douche kort, er is maar een beperkt aantal minuten warm water.

Het juiste telefoonnummer heb ik voor het weekend al opgeschreven in mijn schriftje, net zoals alle voorbereiding. Een nummer opzoeken in de gevangenis, dat gaat natuurlijk niet. De verbinding zit gelukkig meteen goed.

Rond 9 uur wordt er plots geklopt en gaat mijn celdeur open. Ik word bij de directeur verwacht. Samen met nog een tiental anderen wacht ik in de zoveelste wachtzaal. Niet voor iedereen is het duidelijk waarom ze bij de directeur moeten zijn, maar voor mij wel.

Ik heb namelijk een opdracht gekregen. Iemand in mijn blok heeft zogezegd het plan opgevat om te ontsnappen. Om ervoor te zorgen dat ik niet mee verdacht word van die ontsnappingspoging, ga ik klikken bij de directeur. Het gesprek verloopt oké, al lijkt de directeur mij op het einde toch ook te verdenken van een ontsnappingsplan.

Bijna elke gedetineerde heeft zo'n opdracht gekregen. Die dient vooral om te testen of alle systemen werken en of overal de juiste procedures gevolgd worden. Zo wordt tijdens mijn werk in de keuken iemand betrapt die een mes verstopt heeft.

Een Nederlandse man die op mijn gang zit, heeft de opdracht om zich weerspannig te gedragen. Hij wil niet mee naar de wandeling zolang zijn celgenoot ook meegaat. Hij gaat zover in zijn rol dat hij uiteindelijk geboeid naar de isoleercel wordt gebracht en daar een half uur moet blijven.

Onderweg naar mijn cel mag ik plots niet meer door bij het onthaal. Ze zijn mijn kamer aan het controleren. Waarom willen ze niet vertellen. Het duurt 5 minuten. 

Een andere gedetineerde heeft me 's ochtends op de radio gehoord en heeft dat doorgegeven aan een cipier. Die was niet op de hoogte van mijn job als journalist en denkt dat ik informatie aan het lekken ben tijdens een liveverslag. De cipiers volgen de procedures en zoeken naar een gsm op mijn kamer, maar zonder resultaat. Na een korte uitleg over mijn job, kunnen ze erom lachen.

Dan is het opnieuw tijd voor de wandeling, de laatste van dit weekend. Een paar mannen zijn aan het voetballen en ik sluit met veel plezier aan. Na een klein wedstrijdje van zo'n half uur, wordt mijn naam afgeroepen.

Ik mag de fitness uittesten. Samen met 5 anderen worden we na zo'n 10 minuten binnengelaten door een cipier. We krijgen 3 kwartier om de gloednieuwe loopband of gewichten te gebruiken.

Opvallend: het gaat om losse gewichten. Mag iedereen hier dan zomaar fitnessen? Dat is me niet helemaal duidelijk. Maar een vrouw die in een andere Belgische gevangenis werkt, legt uit dat zo'n fitness vaak met losse gewichten is.

's Middags is er nog even tijd om te douchen, naar het thuisfront te bellen en te eten. Daarna ruim ik mijn cel op en is het aftellen tot de vrijlating. 

Tijdens het wachten bedenk ik me dat ik het safeword 'Reset' niet heb moeten gebruiken, en gelukkig maar. Sommige cipiers blijken zelfs niet op de hoogte te zijn.

Om 15 uur is het dan zover: over de intercom wordt afgeroepen dat we onze celdeur zelfstandig kunnen openen. Bij veel mensen valt de spanning weg.

"Het zonnetje schijnt en het voelt toch meteen heel anders om buiten te komen", zegt een vrouw terwijl we over de Marktstraat wandelen, waar een winkel, kapper en alle werkplaatsen zijn. Eens buitengekomen overheerst een gevoel van opluchting.

Buiten kom ik strafpleiter Romy Geysen nog eens tegen, die in blok F verbleef maar wel met mij in de keuken stond. "Dit was een ontzettend leerrijke ervaring", vertelt ze. "Wat het meest impact heeft gehad op mij, is dat je geleefd wordt. Je bent afhankelijk van de structuur van de gevangenis en je vrijheid wordt helemaal afgenomen."

Sille Stas ontmoet ik pas bij het verlaten van de gevangenis. Zij werkt voor CAW Antwerpen als forensisch welzijnswerker en komt veel in de oude Antwerpse gevangenis. "Het is speciaal om eens langs de andere kant te zitten. Ik ga mijn cliënten nooit helemaal begrijpen, maar dit is er toch een stapje dichterbij."

Na een kort gesprek met gevangenisdirecteur An Janssens, die duidelijk maakt dat er nog zoveel mogelijk cipiers mogen solliciteren voor een job in De Kade, is het voor mij tijd om naar huis te vertrekken.