Recente assisenzaken rond kindermoord hebben ons land opnieuw geconfronteerd met misdrijven die voor velen onbegrijpelijk zijn: hoe kan het dat iemand een kind vermoordt? Uit onderzoek blijkt dat zulke feiten zelden uit het niets ontstaan. "In vrijwel alle gevallen zien we een vorm van psychische problematiek", zegt Marieke Liem, hoogleraar Veiligheid en Interventies aan de Universiteit Leiden. De aard en ernst daarvan kunnen sterk verschillen, maar volgens haar is het een terugkerend element in bijna elk dossier.
Waarom vermoordt iemand een kind? "Psychische problematiek speelt vrijwel in alle gevallen mee"
Wie met vragen zit over zelfdoding kan terecht op de Zelfmoordlijn, op het gratis nummer 1813, of op zelfmoordlijn1813.be.
Nood aan een gesprek? Dan kan je 24/7 terecht bij Tele-Onthaal op het nummer 106. Je kan ook chatten via www.tele-onthaal.be . Jongeren kunnen terecht bij Awel op het telefoonnummer 102, of via chat op awel.be .
De voorbije weken kwamen meerdere zaken van kindermoord opnieuw onder de aandacht, onder meer na de veroordeling van Chris Van Haverbeke voor de moord op zijn twee dochters. Zulke feiten lijken in te gaan tegen elk ouderlijk instinct, maar onderzoek toont aan dat er vaak complexe en langdurige problemen aan voorafgaan.
Vier vormen van kindermoord
Wie over kindermoord spreekt, denkt vaak aan één type misdrijf. Dat beeld klopt niet. "Achter de verzamelnaam schuilen verschillende fenomenen, met uiteenlopende motieven en achtergronden", zegt Marieke Liem, hoogleraar Veiligheid en Interventies aan de Universiteit Leiden in 'Zijn er nog vragen?' op Radio 1.
Een eerste vorm is kindermoord na mishandeling of verwaarlozing. Het gaat om situaties waarin geweld, frustratie en overbelasting uiteindelijk leiden tot de dood van een kind.
Daarnaast is er kindermoord uit bezorgdheid voor het kind. Daarbij gelooft een ouder dat het kind beter af is dood dan levend, bijvoorbeeld omdat de toekomst als uitzichtloos wordt gezien of omdat de ouder ervan overtuigd raakt dat het kind beschermd moet worden tegen verder leed.
Een derde vorm is kindermoord uit wraak tegenover een partner of ex-partner, ook bekend als het Medea-syndroom. Hierbij wordt een kind gedood om een partner emotioneel te treffen.
"Dat zijn heel verschillende fenomenen die vaak op één hoop worden gegooid", zegt Liem.
Psychische problemen
Ondanks die verschillen ziet Liem één belangrijk gemeenschappelijk kenmerk.
"Dat betekent niet dat iedereen ontoerekeningsvatbaar is", benadrukt ze. "Maar als je naar deze zaken kijkt, zie je bijna altijd dat er psychologisch iets misloopt."
Die problematiek kan uiteenlopen van zware psychiatrische aandoeningen tot verslavingen, relationele conflicten, financiële problemen of een opeenstapeling van stressfactoren. In sommige gevallen raken ouders ervan overtuigd dat ze hun kinderen beschermen tegen een situatie die uitzichtloos is.
Bij ouders die zelfmoordplannen hebben, ziet de onderzoekster soms een verstoorde logica terugkeren. Sommige daders willen hun kinderen niet achterlaten en nemen hen mee in hun dood.
Verschillen tussen vaders en moeders
Uit onderzoek blijkt dat mannen en vrouwen ongeveer even vaak betrokken zijn bij kindermoord, al verschillen de omstandigheden geregeld.
Vaders zijn relatief vaker betrokken bij dodelijke mishandeling of bij feiten die samenhangen met conflicten na een relatiebreuk. Moeders worden dan weer vaker gelinkt aan neonatacide, het doden van een pasgeborene kort na de geboorte.
Voor andere vormen van filicide, waarbij ernstige psychische problemen een rol spelen, zijn de verschillen tussen mannen en vrouwen veel kleiner.
Toch waarschuwt Liem voor al te verregaande conclusies. Kindermoord blijft een uitzonderlijk zeldzaam misdrijf. Daardoor blijft elke zaak sterk individueel.
Problemen achter gesloten deuren
Volgens Liem ligt een deel van de uitdaging in het feit dat veel problemen zich afspelen binnen het gezin en lange tijd verborgen blijven.
"Deze situaties spelen zich vaak af achter gesloten deuren," zegt ze. Daarom is het volgens haar belangrijk dat psychische problemen, huiselijk geweld en ernstige familiale spanningen sneller bespreekbaar worden.
Niet alleen hulpverleners kunnen daarbij een rol spelen. Ook familieleden, vrienden, collega's en buren kunnen signalen opvangen wanneer iemand zichtbaar worstelt met problemen.
Wat is 1712?
Hulplijn 1712 is de professionele hulplijn voor vragen over geweld, misbruik en kindermishandeling in Vlaanderen.
Niet alleen slachtoffers en omstaanders als familieleden, vrienden en buren, maar ook personen die zelf met hun eigen gedrag worstelen, kunnen bij 1712 terecht voor een anoniem en gratis gesprek, informatie, advies en professionele ondersteuning.
De hulplijn is iedere weekdag bereikbaar via telefoon, mail of chat .
Dreigementen ernstig nemen
Als er één waarschuwingssignaal is dat nooit genegeerd mag worden, dan zijn het expliciete dreigementen, zegt Liem.
Uitspraken als "morgen sta ik in de krant" of "je zult hier nog spijt van krijgen" moeten altijd ernstig genomen worden. Dat geldt volgens haar ook voor dreigementen met zelfdoding.
"Dan moet je doorvragen. Heeft iemand concrete plannen? En welke plaats krijgen eventuele kinderen daarin?".
Volledige preventie zal nooit mogelijk zijn, besluit ze. Maar door problemen sneller te herkennen en bespreekbaar te maken, kunnen sommige drama's mogelijk wel worden voorkomen.
Beluister - Marieke Liem in 'Zijn er nog vragen?' op Radio 1
