Geboorte, dood, vakantie of Duitse soldaten: dit willen de wieken van een molen je vertellen

Zo'n 50 actieve molens telt Oost-Vlaanderen nog. In heel Vlaanderen loopt het aantal op tot 250, goed voor 1.000 molenaars. Die gebruiken hun wieken van oudsher ook om te "praten" met de omwonenden.

In vredestijd werden daar belangrijke gebeurtenissen in het dorp mee aangekondigd. Maar in oorlogstijd waarschuwden molenaars zo ook voor dreigend gevaar of controles. Dat kostte heel wat molenaars tijdens de Eerste Wereldoorlog hun molen: de bezetter stak ze in brand of trok ze omver.

Dit zijn de belangrijkste signalen die molenaars geven met hun wieken.

"Vroeger werd een geboorte aangekondigd door de wieken net vóór de verticale stand te plaatsen. Zo gaven molenaars aan dat het leven nog moest beginnen", legt Alain Goublomme uit, molenaar van de windmolen in Horebeke en voorzitter van Molenforum Vlaanderen.

Vandaag gebeurt dat echter veel minder vaak. Dat komt doordat het ambacht van de traditionele molenaar grondig veranderd is. "Vroeger waren molenaars elke dag op hun molen aanwezig. Maar vandaag komen de meeste molenaars nog 2 tot 3 keer per maand naar hun molen."

Bij kermissen, dorps- of schuttersfeesten ging de molen eveneens in de vreugde- of geboortestand. Ook huwelijken of andere feesten in het gezin van de molenaar werden zo meegedeeld.

Dan werden de wieken ook wel eens versierd met zeilen, vlaggen en wimpels. Al werd er daar zuinig mee omgesprongen. Want een versierde molen kan niet draaien, en zonder molen geen brood. "Als de wieken met vlaggen versierd zijn, staat de molen stil", zo waarschuwt een oude volkswijsheid tegen al te veel feestgedruis.

Je zal een molen vandaag dus niet zo snel in de vreugdestand zien staan, maar wel in de rouwstand. Dan wordt de onderste wiek in tegenwijzerszin net voorbij het midden van de molen gezet. Het is in die stand dat heel wat Vlaamse molens momenteel staan, uit protest tegen besparingen.

"Bij het overlijden van een bekende molenaar, of iemand die bekend was in de buurt, wordt er een mail gestuurd naar de hele groep van molenaars", vertelt Goublomme. "Dan zetten we allemaal samen de wieken in rouwstand. Zo maken we duidelijk dat we iemand zullen missen. Het is onze manier om ons medeleven te tonen aan de familie van een overleden vriend, zoals je anders een kaartje zou sturen."

Wanneer er een begrafenisstoet voorbij trok, werd daar vroeger de hele molen bij betrokken. "Dan werd het hele kot (het houten huisje, red.) van de molen mee gedraaid, alsof de molenaar de rouwstoet meevolgde." De molen bleef zo staan tot de stoet het kerkhof had bereikt.

De rouwstand werd soms ook gebruikt voor andere gelegenheden, bijvoorbeeld op Goede Vrijdag. En op sommige plekken werd ook een naderende storm zo aangekondigd.

Vroeger konden de wieken van de molen de oplettende voorbijganger ook vertellen hoe de zaken ervoor stonden. Draaiden die niet, dan werd er niet gewerkt.

"Maar de molen had ook een speciale stand om aan te geven dat er wel wind was, maar geen graan", vertelt Goublomme. De bedelstand, of de korte ruststand, heet die. Wie dan op een voorraad graan zat, wist dus waar hij of zij heen kon. Dan gold meteen ook het oeroude devies: "wie eerst komt, eerst maalt".

Er is ook een variant van die stand voor langere rustperiodes: het zogenoemde Sint-Andrieskruis. In die stand gingen de wieken het minst doorhangen. Want ook een molenaar verdiende af en toe eens een beetje vakantie.