Geen loon en zelf opdraaien voor schade: wat houdt het recht op staken precies in?

"Een eerste belangrijke nuance die gemaakt moet worden, is dat er in België geen stakingswet is", valt Nele Van Kerrebroeck in 'Weetikveel' op Radio 1 met de deur in huis. Zij is advocaat in het arbeidsrecht. Sterker nog: tot in 1931 was staken zelfs verboden in ons land. 

Het recht op staken staat dus niet in het Belgische wetboek, maar het wordt in ons land wel beschouwd als een fundamenteel recht. Dat recht is onder meer gebaseerd op het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Daarin staat dat elk individu het recht op 'vrijheid van vergadering en vereniging' heeft.

"Staken is dus een individueel recht", aldus Van Kerrebroeck. "Maar het is geen absoluut recht. Dat wil zeggen dat er geen misbruik mag gemaakt worden van dat recht."

Het recht op staken is in ons land vastgelegd in collectieve arbeidsovereenkomsten (cao's). Dat zijn sectorakkoorden die werden afgesloten tussen werkgevers- en werknemersorganisaties. In die akkoorden worden bepaalde arbeidsvoorwaarden vastgelegd.

Ook over staken worden in de meeste cao's afspraken gemaakt, maar die kunnen in principe dus verschillen van sector tot sector. 

Om te kunnen spreken van een staking worden doorgaans 4 criteria gehanteerd: "Het moet collectief zijn, het moet tijdelijk zijn, het moet opzettelijk zijn en het moet als drukmiddel gebruikt worden."

"In tegenstelling tot in vele andere Europese landen bestaat er in België overigens geen proportionaliteit", vertelt Van Kerrebroeck. "Dat betekent dat je om eender welke reden mag staken in ons land."

Dat doen we blijkbaar ook massaal: uit cijfers van het Europese vakbondsinstituut blijkt dat er in ons land vorig jaar een recordaantal keer werd gestaakt. In totaal werden meer dan 1,3 miljoen stakingsdagen opgenomen .

Hoewel staken een individueel recht is, wordt een staking meestal georganiseerd door de vakbonden. 

"In België is het in principe zo dat er aan een staking eerst een poging tot verzoening voorafgaat. Dat overleg met de werkgever verloopt in de praktijk via de vakbonden."

Als die verzoening niks oplevert, wordt er een stakingsaanzegging gedaan. "Via een aangetekend schrijven wordt de werkgever dan op de hoogte gebracht van de staking, zodat het bedrijf zich kan voorbereiden."

Wanneer die procedure niet gevolgd wordt, spreken we over een 'wilde staking'.

"In 1981 heeft het Hof van Cassatie in België eigenlijk beslist dat het recht op staken ook van toepassing is bij wilde stakingen." Daardoor zijn werknemers ook door het recht op staken beschermd bij dergelijke stakingen.

Stakers hebben in België geen recht op loon. Wie bij een vakbond is aangesloten, kan wel een stakingsvergoeding krijgen. "In de praktijk varieert die van 30 tot 45 euro per dag. Dat zijn nettovergoedingen en daar moeten dus geen belastingen op betaald worden."

Wanneer het gaat over een wilde staking, is het soms iets moeilijker om die vergoeding te krijgen. "Als de procedure wordt nageleefd, heb je automatisch recht op die premie. Maar bij wilde stakingen moeten de vakbonden retroactief de staking erkennen, zodat de stakers hun vergoeding kunnen krijgen."

Wanneer een staking uit de hand loopt - denk aan geweld aan een piket of vandalisme tijdens een betoging - zijn het overigens de individuele daders die verantwoordelijk zullen worden gesteld. "De vakbonden hebben in België geen rechtspersoonlijkheid. Het zijn feitelijke verenigingen en zij kunnen niet aangesproken worden voor eventuele schade."

Ook wie collega's aan een stakingspiket zou verhinderen om te gaan werken, kan om diezelfde reden individueel aansprakelijk gesteld worden door de rechter. "Principieel mogen stakers werkwilligen de toegang tot hun werkplaats niet ontzeggen." Wanneer dat toch gebeurt, kan de werkgever actie ondernemen.

"Het bedrijf moet dan een gerechtsdeurwaarder inschakelen om vaststellingen te doen. Daarna kan in kortgeding een verzoekschrift ingediend worden bij de rechtbank om het stakingspiket op te heffen. In de praktijk kan dat zeer snel verlopen, maar uiteraard vaak niet de dag zelf."