Twee schepen gezonken in 2 dagen: "Situatie op Zwarte Zee is ernstig"

Maandag 5 oktober: op zo'n 30 kilometer voor de kust van Roemenië breekt brand uit op een Turks vrachtschip. Het schip is vertrokken uit de Oekraïense haven van Izmail, en onderweg naar Italië, met een lading graan.

Het zinkt uiteindelijk. Twee bemanningsleden komen om, 11 kunnen wel gered worden. Volgens de Oekraïense president Zelensky wordt het schip geraakt door 2 Russische drones. 

Dinsdag 6 oktober: voor de kust van Bulgarije, op zo'n 110 kilometer van de badstad Byala, zinkt nog een Turks schip na een drone-aanval. De bemanning is nog steeds spoorloos. Ook een tweede schip loopt schade op, daar kan de 18-koppige bemanning zich redden. Oekraïne wijst opnieuw naar Rusland.

Twee dodelijke incidenten op evenveel dagen met commerciële schepen voor de kusten van 2 NAVO-landen. Toch is de escalatie al veel langer bezig. Sinds juli is het aantal aanvallen op de commerciële scheepvaart op de Zwarte Zee, door Rusland én Oekraïne, sterk toegenomen. 

Rusland meldt geregeld dat het schepen aanvalt, omdat die militair materieel voor Oekraïne zouden transporteren. Maar in werkelijkheid zijn de doelwitten vaak schepen die onder een internationale vlag varen en graan of andere producten vervoeren.

Oekraïne viseert al langer olietankers die tot de Russische schaduwvloot behoren. Dat zijn schepen die Russische olie vervoeren om te verkopen, en zo de internationale sancties tegen Rusland omzeilen. Maar ook Oekraïne heeft het gemunt op andere, internationale vrachtschepen die van en naar Russische havens in de Zwarte Zee varen. 

Bij de wederzijdse aanvallen zijn in de zomermaanden meerdere internationale zeelui gedood.

"Een koopvaardijschip aanvallen, laat staan tot zinken brengen, is volledig in strijd met het oorlogsrecht", zegt Ilja Van Hespen , kapitein-ter-zee bij de Belgische marine en docent zeerecht in De Wereld Vandaag op Radio 1, naar aanleiding van de incidenten voor de kust van Roemenië en Bulgarije.

Ook Ruslandkenner Jan Balliauw ziet dat de situatie ernstig is. "De logica achter die aanvallen is dat Rusland de Oekraïense economie wil raken. Door schepen aan te vallen, valt de export stil."

Dat er recent 2 schepen zijn gezonken voor de kusten van NAVO-landen, is opmerkelijk, maar zal niet meteen een grote escalatie tussen het bondgenootschap en Rusland teweegbrengen.

"Artikel 5 van de NAVO, dat stelt dat een aanval op een van de bondgenoten een aanval is op allemaal, kan worden ingeroepen in geval van een aanval op volle kracht op een van de bondgenoten", zegt Balliauw.

"Het is zeker zo dat de nervositeit toeneemt, en dat de NAVO hard werkt aan de paraatheid van de landen aan de oostgrens van het bondgenootschap. Maar we moeten het onderscheid blijven maken tussen een echte aanval, en dit soort incidenten."

Ondertussen zijn de economische gevolgen voor Oekraïne wel aanzienlijk. Door de explosieve situatie in de Zwarte Zee is de export uit de haven van Odessa gekelderd. In de hele maand augustus en september is er geen enkel schip komen laden of lossen, blijkt uit data van het IMF.

Odessa is de grootste haven van Oekraïne, en werd voor de oorlog samen met de kleinere havens van Tsjornomorsk en Pivdenny gebruikt voor meer dan 90 procent van alle export van landbouwproducten uit Oekraïne.

Landbouwproducten, vooral graan en zaden waar olie van wordt gemaakt, zijn op dit moment dan weer goed voor zo'n 60 procent van alle Oekraïense export. Als de huidige situatie niet verandert, kan Oekraïne volgens de regering tot 10 miljard dollar (8,9 miljard euro) aan inkomsten mislopen.

"De havens zijn officieel niet gesloten, ze kunnen gewoon opereren. Maar door de constante aanvallen met raketten en drones op haveninfrastructuur en commerciële schepen willen bedrijven niet meer naar de haven komen. Ze zijn bang om hun schepen en vracht te verliezen", zegt Antonina Broyaka, assistent-professor aan de Kansas State University. Ze doet daar onderzoek naar de impact van de Russische agressie tegen Oekraïne op de Oekraïense landbouw, de wereldwijde graanmarkt en voedselzekerheid.

"Bovendien zijn de verzekeringspremies sterk gestegen. Zo kunnen er honderdduizenden euro's extra kosten bijkomen, waardoor commerciële trips naar de havens aan de Zwarte Zee financieel niet meer interessant zijn."

Al sinds het begin van de oorlog heeft Oekraïne grote problemen met de export via de havens aan de Zwarte Zee. Na bemiddeling van de VN en Turkije bereikten Rusland en Oekraïne in 2022 wel een akkoord, waardoor de graantransporten in de Zwarte Zee konden hervatten.

Rusland weigerde in 2023 om dat akkoord te vernieuwen, waarna Oekraïne zelf een eigen corridor opende, om schepen een veilige doorvaart te verzekeren naar Odessa. Maar door de toegenomen aanvallen is de trafiek dus weer helemaal stilgevallen.

Volgens Broyaka probeert Rusland de economische schade voor Oekraïne te maximaliseren. De escalatie komt er namelijk net rond oogsttijd.

"Veel boeren proberen hun graan rechtstreeks van het veld te verkopen en te verschepen. Maar omdat de havens niet naar behoren werken, hebben ze weinig mogelijkheden om het te verkopen. Veel boeren verkopen daarom hun waar met verlies, om toch maar een beetje inkomsten te hebben."

Alternatieve exportroutes, via de havens op de Donau, in Izmail en Reni, transport over het spoor of met vrachtwagens, zijn duurder en kunnen maar een klein deel van het beschikbare volume opvangen.

"Die alternatieve routes kunnen de exportcapaciteit van de Zwarte Zeehavens niet vervangen. Als die geblokkeerd blijven, is er gewoon geen mogelijkheid om het graan op de wereldmarkt te krijgen."

Oekraïne valt daarnaast zelf ook Russische havens in de Zwarte Zee aan, en graanschepen die die havens aandoen. Want ook Oekraïne wil Rusland economische schade toebrengen. "Rusland is de grootste exporteur van tarwe ter wereld", zegt Broyaka. "We weten dat de inkomsten uit graanexport ook bijdragen aan de Russische oorlogskas."

Dat Rusland en Oekraïne elkaar bestoken en zo elkaars export dwarsbomen, heeft ook gevolgen voor de rest van de wereld.

"We zien nu al dat bijvoorbeeld tarwe duurder aan het worden is op de wereldmarkt, omdat Rusland en Oekraïne minder graan op de markt kunnen leveren. Omdat het aanbod daalt, stijgt de prijs", zegt Broyaka.

"Vooral landen met lage inkomens, en landen die veel graan moeten importeren, zullen dat voelen. Landen als Armenië, Georgië, Mongolië, maar ook Laos, Somalië, Tunesië,  zijn ook bijna volledig afhankelijk van tarwe-export uit Rusland of Oekraïne. Dat geldt ook voor veel andere landen in Afrika, het Midden-Oosten en Azië."

De effecten zullen ook op lange termijn voelbaar blijven. Want Oekraïense boeren die nu te weinig inkomsten halen uit hun graan, zullen volgend jaar ook minder kunnen produceren, waardoor er weer minder graan op de markt zal komen, en de prijzen weer zullen stijgen: "Dit heeft een impact op iedereen."