Een ziekte waarvan zo'n 1.000 infecties per jaar worden vastgesteld, vooral op Madagaskar en in Congo: dat is de pest in de 21e eeuw, een beruchte ziekte die in de middeleeuwen tientallen tot honderden miljoenen mensenlevens eiste. Onlangs zou in Rusland een laborante aan de ziekte zijn overleden, al blijft de kans op besmetting klein.
Honderden miljoenen doden in de middeleeuwen, vandaag nog zo'n 1.000 infecties per jaar: dit moet je weten over de pest
Moonray Grunewald
Gepubliceerd:
Begin oktober meldden lokale Russische media dat een 28-jarige laborante was overleden aan de pest. Ze werkte voor het anti-pestinstituut van Siberië, waar ze volgens die berichten longpest zou hebben opgelopen nadat ze in contact kwam met een gebroken reageerbuis.
2 dagen later overleed ze in het ziekenhuis. Volgens de onafhankelijke Moscow Times werden zo'n 200 mensen die met de vrouw in contact waren geweest uit voorzorg in geplaatst.
De Russische federale gezondheidsdienst Rospotrebnadzor ontkent dat de vrouw de pest had opgelopen tijdens haar werk. Ze zou volgens de gezondheidsdienst "een longontsteking van onbekende oorsprong" hebben opgelopen.
Wat is de pest?
De pest was een van de dodelijkste pandemieën uit de geschiedenis. Tussen 1347 en 1353 stierven naar schatting 75 tot 200 miljoen mensen aan de ziekte. Daarna verspreidde de pestepidemie zich nog eeuwenlang in verschillende delen van de wereld.
De meest voorkomende vormen van de pest zijn longpest en builenpest. "Longpest is wanneer de pestbacterie via de longen het lichaam binnendringt, bijvoorbeeld via kleine speekseldruppeltjes die vrijkomen tijdens het hoesten", legt Laurens Liesenborghs uit. Hij is infectioloog aan het . Bij het incident in Rusland zou het gaan om longpest.
"De builenpest ontstaat door de beet van een vlo en gaat via de huid naar de lymfeklieren, wat grote zwellingen of builen geeft. Soms kan die bacterie op de longen overslaan en krijg je een hevige longontsteking en zelfs de longpest. Dat kan heel snel verlopen en is vaak een heel dodelijke ziekte als het niet behandeld wordt met antibiotica."
Daarnaast heb je ook nog septicemische pest of bloedvergiftiging door pest. De bacterie zit dan in het bloed. Soms gebeurt dat als gevolg van builenpest, maar het kan ook direct gebeuren.
Wat zijn de symptomen van pest?
Naargelang de vorm van pest kun je verschillende symptomen ervaren. Bij builenpest heb je last van koorts, hoofdpijn, koude rillingen en zeer pijnlijke builen. Bij longpest heb je last van (bloederig) slijm, pijn op de borst, kortademigheid, misselijkheid en braken.
Bij septicemische pest kan er bloedvergiftiging optreden. Naast koorts en rillingen kun je ook buikpijn krijgen of in shock raken. De bacterie kan via de bloedbaan ook bij de longen terechtkomen, waardoor je longpest kunt krijgen.
Hoe besmettelijk is de pest?
"De kans op besmetting met pest is klein", zegt Liesenborghs. "Pest kan overgedragen worden van mens op mens. Bij longpest gebeurt dat vooral wanneer een besmet persoon een grote longontsteking heeft en fel hoest. Via kleine speekseldruppeltjes die vrijkomen bij het hoesten, kun je besmet raken."
Bij builenpest kun je besmet raken wanneer de pus uit de builen op een of andere manier in jouw lichaam terechtkomt. "Maar een besmetting van mens op mens gebeurt meestal laat in de ziekte", zegt Liesenborghs.
"Voordat je besmettelijk bent voor anderen, heb je echt al duidelijke ziektesymptomen. Bovendien moet je echt al nauw contact hebben met iemand die ziek is, dus het is zeker niet zo besmettelijk als bijvoorbeeld COVID-19."
Je kunt ook besmet raken met de pestbacterie wanneer je door een besmette vlo wordt gebeten. Je kunt ook besmet raken via direct contact met besmette dieren of producten van deze dieren, zoals urine of vlees. Maar dat gebeurt vooral in regio's waar bekend is dat pest veel voorkomt.
Toch vallen er nog slachtoffers, vooral omdat er geen vaccin bestaat tegen pest. En zonder behandeling zijn alle vormen van pest levensgevaarlijk en zelfs dodelijk. "Gelukkig zijn er goede antibiotica die dat sterfterisico kunnen verlagen", zegt Liesenborghs.
Waar komt de pest vandaag nog voor?
Vandaag worden wereldwijd nog ongeveer 1.000 infecties per jaar vastgesteld. "In grote delen van Azië en in Amerika, vooral in het zuiden van de Verenigde Staten, zoals New Mexico. Daar is dat dan vooral bij prairiehonden", zegt Liesenborghs. "Maar 98 procent van alle pestgevallen komt vooral voor in Madagaskar of in Noordoost-Congo, vooral in de Congolese regio Ituri en andere heel specifieke streken die vaak heel afgelegen liggen."
Het vorige geregistreerde geval van de pest bij een mens in Rusland dateert vermoedelijk van 2016. In 2021 overleed nog een 10-jarig meisje in de Amerikaanse staat Colorado aan de builenpest.
Hoe groot is het risico dat de pest ons land bereikt?
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft bij de Russische autoriteiten informatie opgevraagd rond het incident met de laborante. "De voorlopige risicoanalyse wijst op een matig tot laag risico voor Irkoetsk, een laag risico voor de Russische Federatie als geheel en een zeer laag risico voor Europa", zegt WHO-woordvoerder Christian Lindmeier.
Volgens de WHO hebben de Russische autoriteiten alle contacten van de laborante geïdentificeerd. Zij worden gecontroleerd op ziekteverschijnselen. "Tot op heden heeft niemand symptomen vertoond", zegt Lindmeier.
Waarom werken laboratoria met pestbacteriën?
Aangezien de ziekte wereldwijd nog steeds voorkomt, zowel in Afrika (op het platteland) als in het Verre Oosten, Centraal-Azië en Noord- en Zuid-Amerika, beschikt België over een Nationaal Referentielaboratorium dat is ondergebracht bij Sciensano. Dit laboratorium houdt zich in de eerste plaats bezig met het onderzoeken van stalen van mogelijk met de pest besmette mensen.
Daarvoor maakt het Nationaal Referentielaboratorium gebruik van referentiemateriaal van Yersinia pestis (de pestbacterie), dat als controle dient en waarmee kan worden nagegaan of de verkregen resultaten betrouwbaar zijn. "Maar het is al sinds 2009 geleden dat we dit hebben moeten doen", klinkt het. Daarom neemt Sciensano deel aan onderzoek van andere labo's in Europa.
"Dat onderzoek is onmisbaar voor de ontwikkeling en evaluatie van vaccins en voor de ontwikkeling van betere diagnostische tests", klinkt het.
Werken laboratoria in België met pestbacteriën?
In ons land zouden er momenteel geen labo's zijn die met pestbacteriën werken, volgens infectioloog Laurens Liesenborghs. "Het Instituut voor Tropische Geneeskunde doet wel onderzoek naar de pest. Maar dit gebeurt niet in ons land. In de Congolese regio Ituri helpt het Instituut mee om een labo op te zetten waar ze de pest kunnen diagnosticeren, sneltesten kunnen uitvoeren en besmette patiënten kunnen opvolgen."
"Wel huisvest Sciensano het Nationaal Referentielaboratorium voor de pest. Het verzorgt in België de diagnose, de epidemiologische surveillance en het onderzoek naar pathogene bacteriën van biologisch risicoklasse 3, zoals de pestbacterie", zegt Sciensano aan VRT NWS. "Labo's die met de pestbacterie willen werken, moeten dat melden en kunnen achteraf ook inspecties krijgen".
"Mochten er toch labo's zijn die met de pestbacterie willen werken, dan moeten zij voldoen aan de hoogste veiligheidseisen. Om de risico's voor werknemers, de bevolking en het milieu zoveel mogelijk te beperken. Dat kan gaan om het beperken van de toegang tot het laboratorium voor personeel en anderen, een toegang via een sluis of het laboratorium onder druk zetten ten opzichte van de aangrenzende ruimtes."
In België heeft er zich nog geen dergelijk incident voorgedaan zoals dat in Rusland het geval zou zijn geweest.
Hoe uitzonderlijk is zo'n labo-ongeval met pestbacteriën?
"We kennen nog niet veel details over het incident in Rusland", benadrukt Liesenborghs. "Hoe dan ook is zo'n ongeval uitzonderlijk en zou het ook niet mogen gebeuren. De pest is een bacterie waar je op een veilige manier mee kan werken in een labo, maar dat moet onder de juiste condities gebeuren in een hoog bioveiligheidslabo."
"Als het onderzoek in een speciaal voor dit doel ontworpen bioveiligheidslaboratorium wordt uitgevoerd, dan is het risico verwaarloosbaar", zegt Sciensano.
Kan Rusland de pest inzetten als biologisch wapen?
"Ik zou daar eerlijk gezegd niet direct van uitgaan", zegt Liesenborghs. "Het is waar dat Rusland soms de schijn tegen heeft, omdat de Sovjet-Unie grote geheime biologische wapenprogramma's had. De pest was daar, naast antrax, het pokkenvirus en het ebolavirus, onderdeel van."
"Maar officieel bestaan die programma's niet meer. Het ongeluk is gebeurd in Siberië, een regio waar de pest af en toe nog voorkomt, dus de laborante kan zich evengoed besmet hebben aan een diagnostisch staal. Ik zou dus nog niet direct uitgaan van biologische wapens."
"Dodelijkste infectieziekte die de wereld de laatste duizenden jaren getroffen heeft"
