Ondergrondse scholen en netten over de straten: VRT NWS trok naar het belegerde Zaporizja

"Zie je wat voor doelwitten ze aanvallen?", vraagt Roman. Een antwoord verwacht hij niet. In de gietende regen leidt de 42-jarige brandweerman ons rond in wat overblijft van een winkelcomplex.

3 verdiepingen, allemaal verkoold en tot puin herleid. Door het gat in het dak, waar de Russische Shahed-drone zich doorheen boorde, sijpelt de regen naar binnen.

De aanval kwam op 21 september, rond 2 uur 's nachts. "Uiteraard is dat een welgekozen doelwit", zegt Roman, terwijl hij zich een weg baant tussen uitgebrande wasmachines, fornuizen en ander keukengerief.

We zijn in Zaporizja, een industriestad in het zuiden van Oekraïne, op amper 20 kilometer van de frontlinie. Zo'n 700.000 mensen wonen er nog. De stad wordt dagelijks bestookt door Russische drones, steeds vaker ook in het centrum.

In dezelfde nacht als het winkelcomplex werden ook flatgebouwen en een gebouw van de universiteit geraakt; 5 mensen raakten gewond. Het Russische leger wil de stad binnen het bereik van zijn artillerie brengen, schrijft de Amerikaanse denktank ISW.

Dit winkelcomplex is lang niet het eerste. "Het is het 6e dat geraakt wordt, in amper enkele weken tijd", zegt Roman. "De vlammen waren zo hoog. Alles is in rook opgegaan."

Het blijft niet bij winkelcentra, zegt hij. Ook tankstations, taxi's en andere plekken die het dagelijkse leven draaiende houden, worden geraakt. "Ze (de Russen, red.) willen terreur zaaien."

Zijn collega Igor (47) knikt. "We zijn overweldigd. Er is zo veel werk. Vooral de afgelopen 6 maanden is de situatie verslechterd." Hij doelt onder meer op de nieuwe Gerans, straalaangedreven versies van de Shahed die Rusland sinds de zomer massaal inzet.

Ze vliegen 2 tot 3 keer sneller dan de propellerdrones en glippen veel vaker door de luchtafweer. Van de klassieke Shaheds wordt meer dan 90 procent onderschept, van de jetversies iets meer dan de helft, zei president Zelensky eind september.

Alleen al in september lanceerde Rusland er volgens hem meer dan 2.700. Daarnaast worden ook kleinere FPV-drones een probleem in de straten van Zaporizja. "Ze vliegen nu dagelijks in de stad."

In het zuiden van de stad, in de wijk Pisky, is de verwoesting alomtegenwoordig. De tankstations die nog open zijn, worden beschermd door dikke netten. Rond de gasreservoirs staan metalen kooien.

De straten zijn opvallend leeg. Wie toch buitenkomt, loopt snel door en blijft nergens lang staan. Volgens de districtsadministratie zijn er hier gemiddeld 10 tot 15 inslagen van FPV-drones per dag.

Huizen, auto's, winkels, bussen: alles kan geraakt worden. Op 17 september raakte een FPV-drone aan een bushalte verderop een passagiersbus vol mensen. 5 passagiers belandden in het ziekenhuis, een van hen in kritieke toestand. Diezelfde dag werd ook een ambulance geraakt.

We parkeren de wagen en gaan te voet verder, met een dronedetector in de hand. Boven sommige straten hangen netten die de kleine drones moeten tegenhouden. Elders is er geen bescherming.

Aan de rand van zo'n beschermde zone ligt Kosmos Kino, een bioscoop in het winkelcentrum Kosmos-City. Binnen staat Olga (36) achter de balie, tussen de popcorn en de frisdrank.

"13 films staan vandaag op het programma", zegt ze. "Spider-Man, een paar Oekraïense films, een horrorfilm en een film met Brad Pitt." In de zaal loopt op dit moment een voorstelling. Er zitten 5 mensen.

"Een denderend succes is het niet meer", zegt ze gelaten. "In het weekend komen er nog 30 tot 40 mensen per dag. Op weekdagen zoals vandaag zijn het er soms maar 10 of 20. 2 maanden geleden zat het hier nog vol. Nu is alles veranderd."

Een andere bioscoop in de buurt is intussen dicht. Die stond in een winkelcentrum dat door de aanvallen te gevaarlijk werd. Olga woont vlak bij haar werk. Haar huis, haar vriend, haar werk: alles wat ze heeft, ligt hier in deze paar straten.

"Mijn grens is mijn huis en mijn werk", zegt ze. "Dat is voor mij het belangrijkste." 2 maanden geleden hingen ze de netten voor de bioscoop op. Ze moeten de FPV's uit de straat houden, maar Olga maakt zich geen illusies. "Het is niet altijd genoeg. We horen ze elke dag."

Die ochtend nog werd verderop een marshrutka, een klein lijnbusje, door een drone geraakt. De chauffeur bleef ongedeerd, weet Olga. Ook een huis in de buurt werd getroffen.

Ze wijst naar de affiche van een van haar lievelingsfilms, 'The return of the living dead', een zombiefilm uit 1985. Buiten zoemen de drones. Binnen wacht Olga tot er iemand een kaartje komt kopen.

Terwijl in Pisky de netten boven de straten hangen, zitten een paar kilometer verderop kinderen onder de grond. Niet om te schuilen, maar om naar school te gaan.

In het Academisch Lyceum Elint speelt het schoolleven zich bijna volledig onder de grond af. Er zijn klaslokalen, een refter en plekken waar kinderen kunnen spelen.

Het complex werd gebouwd als een beschermde schoolruimte, zodat leerlingen ook in een stad die dagelijks onder vuur ligt weer voltijds naar de klas kunnen.

Zaporizja telt intussen meerdere van zulke ondergrondse scholen. De regio wil er in totaal 21, 9 zijn nog in aanbouw.

Directrice Olena Zajkovska leidt ons door de gangen. De school zelf bestaat al sinds 1985, het ondergrondse gedeelte is nieuw. Het werd in 9 maanden gebouwd en biedt plaats aan 500 leerlingen per shift, 1.000 wanneer er in 2 shifts wordt lesgegeven.

Hier zitten kinderen aan hun schoolbanken, terwijl een paar kilometer verderop FPV-drones tussen de huizen vliegen.

"Kinderen hebben elkaar nodig", zegt Zajkovska. Na jaren van onlineonderwijs keren leerlingen hier weer samen naar de klas. Sommigen waren naar het buitenland vertrokken, anderen verhuisden naar elders in Oekraïne. "Maar uiteindelijk komen ze terug. Omdat dit hun thuis is."

We stappen een klaslokaal binnen, waar 17-jarigen een les Engels volgen. De directrice gooit een vraag in de klas: wat zijn jullie plannen als jullie straks afstuderen?

Een meisje neemt het woord. "Ik ga naar het buitenland. Ik word miljonair en kom daarna terug naar Zaporizja om mijn stad herop te bouwen." De anderen gniffelen en knikken. "We houden van onze stad", zegt ze. "Maar op dit moment is het hier te gevaarlijk."

Voor veel leerlingen zit de oorlog ook in de klas. Volgens de school hebben 119 leerlingen een ouder die aan het front dient. 11 ouders van leerlingen zijn gesneuveld. Ook een leraar van de school kwam om. 9 oud-leerlingen die hier hun diploma haalden, sneuvelden eveneens aan het front.

Toch proberen ze hier zo goed mogelijk een gewoon schoolleven te leiden. Er zijn lessen, pauzes en activiteiten na schooltijd. Zelfs de drones horen erbij: leerlingen leren ze besturen, en na de lessen oefenen sommige leerkrachten er zelf mee.

Ook Regina Chartsjenko verwacht niet dat het snel rustiger wordt. De 36-jarige juriste is sinds april 2024 secretaris van de gemeenteraad en waarnemend burgemeester van Zaporizja. Tijdens ons gesprek zit ze in Warschau, onderweg, met een verbinding die af en toe hapert.

In een staakt-het-vuren dit jaar gelooft ze niet. "Ik denk dat de oorlog zal voortduren", zegt ze. "We moeten begrijpen dat Rusland van steeds meer steden een apart front maakt. Elke stad moet zich met alle mogelijke middelen verdedigen."

Voor Zaporizja betekent dat vooral: zich voorbereiden op een oorlog die nog lang kan duren. De stad wil haar energievoorziening verder decentraliseren, meer schuilplaatsen bouwen en ook de sociale dienstverlening zoveel mogelijk onder de grond brengen. "Zelfs als er vandaag 3 geleide bommen inslaan, moeten we onze diensten blijven aanbieden."

Geleide bommen, drones, raketten: sinds het begin van de grootschalige invasie kwamen in de regio Zaporizja meer dan 800 burgers om, onder wie 45 kinderen, volgens een balans die de regionale militaire administratie in februari opmaakte. Meer dan 3.400 mensen raakten gewond.

Dat wordt moeilijker als de aanvallen blijven toenemen, geeft Chartsjenko toe. "Als je overdag niet één inslag hebt, maar 10, en dat gebeurt voortdurend, dan wordt het heel moeilijk." Wat ze vooral vreest, is dat inwoners de stad verlaten omdat hun huis niet langer veilig is of niet snel genoeg hersteld raakt.

Maar zelfs dan, zegt ze, zal het stadsbestuur blijven doen wat het kan. "Iedereen wil thuis zijn. Iedereen wil in Zaporizja wonen, de stad beschermen en hier zijn toekomst opbouwen."

Iets voor 6 uur 's ochtends liggen fotografe Nikoletta en ik te slapen in ons gehuurde appartement wanneer een 1e, zware ontploffing ons wakker schudt. Een Russische Shahed-drone is ingeslagen, een appartementsblok verderop.

We schieten naar het raam. In de verte ligt de majestueuze Zaporizjstal, de gigantische staalfabriek van de stad, met haar befaamde rode schoorstenen die dag en nacht rook uitspuwen. De zon komt op en zet de bomen in een zachte ochtendgloed. Dan klinkt het gebrom van een tweede Shahed.

We zien de drone door de lucht snijden. Hij vliegt vlak langs ons heen en boort zich even later in een ziekenhuis. Twee andere Shaheds volgen.

Klaarwakker haasten we ons naar beneden. In het kleine kantoortje van het appartementsgebouw zit de conciërge. Hij kijkt nauwelijks op. "Ach, elke dag staat er wel iets in brand in deze stad", zucht hij.

Later die dag maakt de regionale militaire administratie de balans van die ochtend op: 2 gewonden, een brand op een ziekenhuisafdeling waaruit de brandweer 7 patiënten haalde, onder wie mensen die zich niet zelf konden verplaatsen, en beschadigde ambulances en woningen.

Zoals overal in Oekraïne is klokslag 9 uur een symbolisch moment. Eén minuut lang valt het land stil. Het verkeer stopt, cafés verstommen, mensen gaan rechtop staan voor de gesneuvelde soldaten en de burgers die bij Russische aanvallen omkwamen.

President Zelensky voerde de dagelijkse minuut stilte in maart 2022 per decreet in. Sinds februari van dit jaar staat ze ook in de wet. In Zaporizja is het niet anders. De zon staat al boven de daken wanneer we aan een druk kruispunt in het centrum staan. Zodra de klok 9 uur slaat, komen vrouwen het kruispunt op. Uit de luidsprekers klinkt het meedogenloze tikken van een metronoom, slag na slag. Iedereen zwijgt.

Het zijn weduwen. Hun mannen sneuvelden aan het front. Op de stoep langs de weg staat een eindeloze rij foto's van gesneuvelde mannen, hier en daar een bos bloemen. Op de borst van de vrouwen prijkt een zonnebloemspeld, met in het midden de foto van hun dierbare.

Ze komen hier al 1,5 jaar, elke ochtend opnieuw. Met Oekraïense vlaggen in de hand sluiten ze de straat af. Ze willen dat niemand vergeet voor wie hier elke dag een minuut wordt stilgestaan. Elke dag opnieuw maken ze ook de herdenkingsmonumenten schoon.

"Het is onze plicht om hun herinnering in ere te houden", zegt een van de vrouwen. "Al 1,5 jaar zorgen wij ervoor dat mensen hier elke dag een minuut stilte houden. Na bijna 5 jaar oorlog mogen we dit niet vergeten."

Na de minuut stilte klinkt het Oekraïense volkslied over het kruispunt. De auto's komen weer op gang. De vrouwen blijven nog even staan.

"Ze zijn niet alleen ons verleden", zegt ze nog. "Ze zijn ook onze toekomst."