In de Canadese provincie Alberta trekken kiezers naar de stembussen voor een referendum over hun toekomst: moet Alberta bij Canada blijven, of toch onafhankelijk worden? De kiezers moeten aangeven of ze een referendum over onafhankelijkheid willen. Het is dus een referendum over een referendum. Waarom wil Alberta zich afscheiden van Canada? En waarom hebben de separatisten ontmoetingen gehad met de Amerikaanse regering?
Verliest Canada straks een provincie? Canadezen in Alberta trekken naar stembus voor referendum over onafhankelijkheid
Maarten Bockstaele
Gepubliceerd:
Samenvatting:
In de Canadese provincie Alberta stemmen kiezers vandaag in een "referendum over een referendum": ze beslissen of Alberta een provincie van Canada blijft of dat de regering het juridische proces opstart voor een bindend onafhankelijkheidsreferendum.
Het referendum komt er op initiatief van premier Danielle Smith, nadat een rechter de petitie van de separatisten met meer dan 400.000 handtekeningen ongeldig verklaarde.
Uit een peiling van CBC blijkt dat 72 procent van de kiezers bij Canada wil blijven en 27 procent een bindend referendum wil.
De ontevredenheid in Alberta draait vooral om olie en geld voor de federale overheid.
Separatisten hadden ontmoetingen met Amerikaanse ministeries in Washington. Premier David Eby van British Columbia noemt dat "verraad".
Waarover gaat het referendum vandaag?
Vandaag moeten de Canadezen in Alberta zich nog niet uitspreken voor of tegen onafhankelijkheid. Zoals gezegd houdt de regering eerst een 'referendum over een referendum', om te bepalen of een meerderheid van de kiezers wel zo'n onafhankelijkheidsreferendum wil.
De vraag die de kiezers in Alberta vandaag moeten beantwoorden, luidt als volgt: "Moet Alberta een provincie van Canada blijven, of moet de regering van Alberta het juridisch proces opstarten om een bindend referendum te organiseren om te bepalen of Alberta zich wel of niet van Canada moet afscheiden?"
De kiezer kan op het stembiljet dan 2 opties aanduiden:
Optie 1: "Alberta moet een Canadese provincie blijven"
Optie 2: "De regering van Alberta moet het proces opstarten om een bindend provinciaal referendum te houden over de vraag of Alberta zich al dan niet van Canada moet afscheiden"
Als een meerderheid voor optie 1 kiest, zal de provincieregering dat beschouwen als een keuze tegen onafhankelijkheid en de zaak laten vallen. Als optie 2 toch de voorkeur geniet, moeten de Canadezen later opnieuw naar de stembus om een definitieve keuze te maken over een onafhankelijk Alberta.
Daarnaast kan de kiezer zich ook uitspreken over 9 andere referendumvragen. Die gaan voornamelijk over immigratie, de samenwerking met de federale overheid, provinciaal beslissingsrecht en de benoeming van rechters.
Waarom niet meteen stemmen over onafhankelijkheid?
Separatisten hadden meer dan 400.000 handtekeningen verzameld om een bindend referendum af te dwingen, maar de petitie is door een Canadese rechter ongeldig verklaard. De rechter vond dat de inheemse bevolking onvoldoende was geraadpleegd over het referendum, waardoor de petitie niet geldig zou zijn.
Het 'referendum over een referendum' kwam er op initiatief van provinciepremier Danielle Smith. Zij wil bij Canada blijven, maar vond de uitspraak van de rechter niet kunnen.
Het monddood maken van de stemmen van honderdduizenden inwoners van Alberta is in een vrije en democratische samenleving niet te rechtvaardigen
Danielle Smith, premier van de provincie Alberta
"Als premier zal ik niet toestaan dat een juridische fout van één enkele rechter de stemmen van honderdduizenden inwoners van Alberta het zwijgen oplegt", klonk het in een verklaring van Smith. "De toekomst van Alberta wordt bepaald door de inwoners van Alberta, niet door de rechtbanken."
"Het probleem voor zich uitschuiven zal een zeer emotioneel en belangrijk debat alleen maar verlengen. En het monddood maken van de stemmen van honderdduizenden inwoners van Alberta is in een vrije en democratische samenleving niet te rechtvaardigen."
Hoe groot is de kans op succes?
Niet heel groot. Uit een recente peiling van het Canadese medium CBC blijkt dat 72 procent van de kiezers wil dat Alberta een onderdeel van Canada blijft. Slechts 27 procent van de respondenten hoopt dat er een bindend onafhankelijkheidsreferendum komt.
De cijfers tonen ook dat de separatistische beweging haar momentum verliest. Het aantal kiezers dat bij Canada wil blijven, stijgt: in april gaf 67 procent aan niet van Canada te willen scheiden. Dat is 5 procentpunten minder dan vandaag.
De aandacht voor het referendum is alleszins groot, net als de bereidheid om te stemmen. Dat blijkt uit het aantal aanvragen om per post te kunnen stemmen. Eind september waren al 673.000 poststemmen opgestuurd: dat zijn er 11 keer zo veel als bij de provinciale verkiezingen van 2023.
Waarom willen Albertans onafhankelijkheid?
De grootste ontevredenheid in Alberta draait om het zwarte goud, namelijk olie. Alberta heeft de vierde grootste olievoorraad ter wereld in de grond zitten. Alleen in Venezuela, Saudi-Arabië en Iran zijn de voorraden nog groter.
Die olie en de bijhorende olie-industrie hebben Alberta enorme rijkdom gebracht. De provincie draagt veruit het meest bij aan de federale staatskas. Tussen 2007 en 2026 gaat het over een nettobijdrage van maar liefst 321,9 miljard dollar. Als de bijdrage van Alberta er niet was geweest, had de overheid maar liefst 1.007 dollar per persoon meer moeten zoeken in de andere 9 provincies om hetzelfde budget te behouden.
De Canadezen in Alberta geloven echter dat Ottawa niet altijd verantwoordelijk omspringt met dat geld.
Velen herinneren zich nog het National Energy Program van de jaren 80 onder premier Pierre Trudeau. Het was een poging om de prijs van olie op de binnenlandse markt te verlagen en de olie-inkomsten naar Ottawa te halen. Privéinvesteerders verkochten echter hun aandelen in Canadese energie, waardoor de werkloosheid in Alberta verdriedubbelde en de huizenmarkt crashte. Pas in 1985 is het beleid stopgezet.
De federale overheid werkt vandaag met een 'equalisation payment system', waardoor rijkere provincies bijdragen aan subsidies voor achtergestelde regio's. Dat betekent dat Alberta bijna elk jaar meer bijdraagt aan de staatskas dan het terugkrijgt van de federale regering.
Het conservatievere Alberta heeft het ook moeilijk met het liberale beleid dat al meer dan 10 jaar wordt gevoerd, eerst onder Justin Trudeau en nu onder Mark Carney. De klimaatdoelstellingen en maatregelen om Canada CO2-neutraal te krijgen, wringen in een provincie die leeft van . Het geeft inwoners van Alberta het gevoel dat de federale overheid hun economie gegijzeld houdt en dat ze weinig dankbaarheid krijgen voor de vele bijdragen aan de staatskas.
Waarom hebben separatisten ontmoetingen gehad met de regering-Trump?
Het afgelopen jaar zijn de leiders van het separatisme al meermaals naar Washington, D.C. getrokken. Daar hebben ze ontmoetingen gehad met functionarissen van het Amerikaanse ministerie van Financiën en het ministerie van Buitenlandse Zaken.
De exacte details over die ontmoetingen blijven onduidelijk, maar de separatisten zouden de toekomst van hun onafhankelijke republiek willen bespreken met zuiderbuur VS. De gesprekken zouden onder meer over de invoering van de Amerikaanse dollar gaan, maar ook over de mogelijkheid van een soeverein Albertaans leger.
Er is nog geen algemene roep onder separatisten om bij onafhankelijkheid meteen aan te sluiten bij de Verenigde Staten. Toch is het geen ondenkbaar scenario dat beide partijen dat zouden zien zitten. De Amerikaanse president Donald Trump krijgt er op die manier een olierijke staat bij, de 51e waar hij al zo lang naar verlangt. Tegelijkertijd ziet Alberta een land dat fossiele brandstoffen (voorlopig, onder Republikeins beleid) genegen is.
Hoe reageert de Canadese politiek?
Hoewel de kans klein is dat Alberta zich afscheidt van Canada, betekent dat niet dat de federale overheid zich geen zorgen maakt. Canada heeft al enkele onafhankelijkheidsreferenda gekend, zoals in het Franstalige Québec. Bij de laatste stemming in 1995 haalden de separatisten in Québec net geen meerderheid: 49,42 procent stemde voor en 50,58 procent tegen.
De Canadese premier Mark Carney benadrukt dat er een plaats is voor "een sterk Alberta binnen Canada". De federale overheid heeft enkele grote projecten aangekondigd om de economie van Alberta te boosten. Een van die projecten is een nieuwe pijpleiding van Alberta naar de kust van British Columbia, om de Canadese olie-export te verhogen. De regering-Carney heeft dat voorstel onlangs nog de stempel 'project van nationaal belang' gegeven.
Daarnaast richt Carney zich tegen politici die het referendum willen misbruiken: zij die niet per se voor onafhankelijkheid zouden stemmen, maar het referendum nu gebruiken om een sterkere onderhandelingspositie voor Alberta af te dwingen.
Niet alleen Carney, maar ook andere Canadese prominenten proberen Alberta binnen de Canadese unie te houden. Conservatief leider Pierre Poilievre (zelf afkomstig uit Alberta) waarschuwt dat de oplossing "niet bij afscheiding, maar bij verdere integratie" ligt. Provinciepremier van Ontario Doug Ford is ook al naar de regio getrokken, met de boodschap: "Als we verenigd zijn, blijven we recht staan, maar als we verdeeld geraken, zullen we vallen".
Canadese politici zijn hoe dan ook niet te spreken over de ontmoetingen tussen separatisten en de regering-Trump. De premier van British Columbia, David Eby, was daar duidelijk over: "Naar een ander land gaan en hulp vragen om je af te scheiden van Canada, daar bestaat een woord voor: verraad".
