Na mislukte executie in de VS: 4 vragen over de doodstraf met dodelijke injecties

Voor het eerst in 200 jaar zou in de Amerikaanse staat Tenessee een vrouw geëxecuteerd worden, nadat ze veroordeeld werd voor moord. Na protest en uitstel ging de executie uiteindelijk door, maar journalisten zagen hoe het misging.

Ze vertellen hoe Pike lang bleef ademen en hoe ze haar konden horen snurken. De pers moest uiteindelijk de getuigenzaal verlaten en Pike werd naar het ziekenhuis gebracht. 

Executie door injectie kan op verschillende manieren gebeuren in de VS, onder meer afhankelijk van de staat waarin iemand wordt geëxecuteerd.

Bij Pike ging het om een dodelijke injectie met pentobarbital, een overdosis van een medicijn dat de activiteit van de hersenen en het zenuwstelsel vertraagt. Daardoor verliezen mensen het bewustzijn en stoppen ze uiteindelijk met ademen. 

In het geval van Pike werd dat 2 maal toegediend. Het protocol in Tennessee staat toe dat er een 2e poging ondernomen wordt als de veroordeelde niet sterft na een eerste dosis. 

Vaak wordt er echter een combinatie van 2, 3, of soms 4 medicijnen gebruikt. Over het algemeen verloopt dat in 3 fasen:

• de persoon wordt buiten bewustzijn gebracht met een anestheticum (bv. midazolam)

• daarna volgt een spierverslapper, om de ademhaling stil te leggen

• tot slot wordt met kaliumchloride het hart gestopt

Die producten worden via een infuus ingebracht ná elkaar. Pas als de persoon niet meer reageert, na het eerste middel, wordt het tweede toegediend, of dat schrijft het protocol toch voor.

"Zo'n mislukte executie is toch wel zeer uitzonderlijk", zegt toxicoloog Jan Tytgat. "Het is al voorgekomen in het verleden dat zulke injecties het doel niet bereikt hebben wat men wenste, maar zeker gezien het middel hier 2 keer toegediend is, is dat toch wel zeer uitzonderlijk."

"Een mogelijkheid is dat men niet goed geprikt heeft." De geschiedenis leert dat dat laatste inderdaad voorvalt. Volgens het Death Penalty Information Center ging er tussen 1890 tot 2010 bij ruim 3 procent van de executies in de Verenigde Staten iets mis, het vaakst bij injecties. 

Vaak gaat het om moeilijkheden bij het prikken in een ader, bijvoorbeeld door gezondheidsklachten of door druggebruik, of doordat de injectie niet wordt toegediend door een arts.

Het is namelijk in strijd met de medische deontologie om een executie uit te voeren. "Bij ons in België bijvoorbeeld heeft de Nationale Raad van de Orde der Artsen dat beslist, en ook de World Medical Association heeft dat standpunt", legt wetsdokter Lieven Wostyn uit.

Het gevolg is dat iemand met minder medische kennis het uitvoert, zoals een cipier, al is er in principe wel medisch toezicht. "Er kan veel mislopen", zegt dokter Wostyn. "Als er met een infuus wordt gewerkt en de knelband is niet afgedaan bijvoorbeeld, en er moet veel vloeistof in de ader tegen die druk in, kan het bloedvat springen." 

"Of als iemand beweegt omdat het eerste product wat prikt, kan het infuus onderhuids verschuiven. En als dat niet goed zit, belanden de producten niet volledig in de bloedbaan." Verder moet de dosis natuurlijk juist zijn en moeten producten recht in de ader ingebracht worden om juist te werken.

Bovendien zijn er in de VS problemen om aan de producten te komen. De farma-industrie wil niet geassocieerd worden met de doodstraf en in Europa is er een exportverbod voor 'executie-medicijnen'.

"Daarom is er veel geheimzinnigheid over hoe ze aan pentobarbital komen. We weten niet of er een probleem was met het middel", zegt Françoise Dieryck van mensenrechtenorganisatie Amnesty International. Er is bijvoorbeeld ook al sprake geweest van vervallen middelen bij executies.

De executie is dan wel mislukt, volgens professor Tytgat is er hoogstwaarschijnlijk onomkeerbare schade aangericht. "Wanneer men zo'n injectie toedient, is het doel dat men via slaap, coma, en ademhalingsonderdrukking gaat overlijden, door zuurstoftekort. Dus als ze niet overlijdt, is maar de vraag hoe zij hieruit komt."

Het is al vaker gebeurd dat een dodelijke injectie mislukte en de veroordeelde later alsnog met een andere methode om het leven is gebracht, al ging het dan vaak om problemen bij het prikken. Intussen zouden de advocaten van Pike een spoedverzoek hebben ingediend bij het Amerikaanse Hooggerechtshof om de executie van Pike op te schorten.

De gouverneur van Tennessee heeft volgens Amerikaanse media de opdracht gegeven “een uitgebreid onderzoek door een onafhankelijke derde partij om precies vast te stellen wat er is gebeurd”. De geplande executies met injectie worden in elk geval al voor dit jaar uitgesteld.

Dodelijk injecties zijn ingevoerd als "humaner" alternatief voor executies waarbij de veroordeelde fysiek lijdt, zoals ophanging, het vuurpeloton, elektrocutie of vergassing. "Als je het vergelijkt met de elektrische stoel en dat soort methodes, dan kan je het meer humaan noemen, maar alle methoden zijn pijnlijk", reageert  Françoise Dieryck van Amnesty International.

"Intussen hebben medische onderzoekers aangetoond dat het ook inhumaan kan zijn, zo'n injectie." Dan bedoelt ze het fysieke lijden, want Dieryck wijst erop dat ook het hele voorafgaande traject, van proces tot veroordeling, onmenselijk is. "Pike is 30 jaar geleden veroordeeld. Er werd bovendien geen rekening gehouden met haar traumatische jeugd en andere factoren."

Na de problemen en tekorten aan middelen is er in de VS nog een andere methode geïntroduceerd: vergassing met stikstof. Met een masker over het gezicht krijgt een veroordeelde zuiver stikstofgas toegediend, en sterft dan aan zuurstofgebrek.

De Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties noemde die methode "marteling of een andere wrede, onmenselijke en vernederende behandeling onder internationaal recht".