Praten met een overleden geliefde: kan AI helpen bij rouw of maakt het loslaten moeilijker?

Wat als je na het overlijden van een geliefde nog één keer een vraag zou kunnen stellen? Of gewoon opnieuw zou kunnen vertellen hoe je dag was? Dankzij artificiële intelligentie kan dat vandaag. Met zogenaamde 'griefbots' kun je een overleden persoon nabootsen en ermee chatten. Maar wat doet zo'n digitale versie van een overledene met ons rouwproces?

"Met één beeld van die persoon, de naam en een prompt over het karakter kun je al aan de slag", zegt AI-expert Mieke De Ketelaere in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. "Je kunt bijvoorbeeld meegeven: mijn broer was heel grappig, maar soms koppig. Of: mijn moeder had een hondje genaamd Lucy."

Hoe meer gegevens beschikbaar zijn, hoe persoonlijker de chatbot kan worden. Gesprekken, e-mails, brieven, stemopnames en video's kunnen allemaal als input dienen. Toch blijft het volgens De Ketelaere belangrijk om te onthouden dat zo'n chatbot slechts een reflectie van de overledene is. "Een relatie bestaat uit veel meer dan tekstuitwisselingen en foto's. Er zijn geuren, menselijke warmte en zoveel andere dingen. Dat zal zo'n bot nooit kunnen teruggeven."

Ook psychiater en rouwdeskundige Uus Knops begrijpt waarom mensen naar zulke technologie grijpen. "Het is enerzijds heel normaal dat we de band willen bewaren met degene die overleden is", zegt ze. "We zoeken manieren om degene die er niet meer is toch nog te laten voortbestaan."

Ook zonder AI proberen mensen die band met een overledene te behouden. Ze praten tegen een foto of een urne, schrijven brieven aan de overledene of voeren in therapie gesprekken tegen een lege stoel. Een rouwbot is volgens Knops in die zin een nieuwe variant op iets wat mensen al langer doen.

Maar AI voegt wel iets toe: de technologie kan nieuwe antwoorden genereren. "Je gebruikt natuurlijk ook technologie als je naar oude voicemails luistert of naar bestaande filmpjes kijkt. Maar AI kan er dingen aan toevoegen. Het kan nieuwe antwoorden creëren en eigenlijk een soort nieuwe herinneringen met jou maken."

Dat kan volgens Knops in bepaalde situaties ook helpen. Ze verwijst naar een studiesetting waarin een koppel dat hun dochter had verloren, via een scherm een boodschap van haar kreeg. Een acteur sprak daarbij namens de overleden dochter. De boodschap stelde de ouders gerust dat het goed met haar ging.

"Dat heeft hen troost geboden en hen geholpen om zich rustiger te voelen bij de beslissing van hun dochter", zegt de rouwdeskundige. "Ze konden daar een soort geruststelling in vinden en daarna verdergaan."

De context is dus belangrijk. "Als iemand vastloopt op een bepaald aspect van het rouwen, dan is dat iets anders dan wanneer je het idee hebt: ik ga stoppen met verwerken en ik ga de dood een beetje ontkennen door iemand net heel levend te houden."

Precies daar ligt volgens Knops een belangrijk risico. "Het gevaar is dat je de dood gaat ontkennen door een geliefde met AI net heel levend te houden."

Ze gebruikt daarvoor het beeld van twee oevers uit haar boek ‘Vaarwel’. Aan de ene kant bevindt zich de verliesgerichte oever, waar je stilstaat bij degene die je bent verloren. Aan de andere kant ligt de herstelgerichte oever, waar je opnieuw probeert om je leven vorm en betekenis te geven. "Rouwen kan je zien als heen en weer varen", legt ze uit. "Het is dus niet zo dat je eerst alles op die verliesoever moet afwerken om daarna het leven weer op te nemen."

Een chatbot kan volgens haar dus verschillende rollen spelen. "Als je denkt: ik voer 's morgens even een gesprekje met mijn overleden dierbare en daarna vaar ik naar de overkant en geef ik het leven op mijn manier opnieuw vorm, dan is dat iets anders dan wanneer je met die chatbot dag in, dag uit op die verliesoever blijft zitten."

Volgens De Ketelaere is er bovendien een technisch aspect dat niet onderschat mag worden. chatbots zijn niet zomaar digitale databanken die informatie teruggeven. Ze zijn ontworpen om menselijke interactie na te bootsen.

Zo krijgen gebruikers soms de bekende drie bewegende puntjes te zien voordat een antwoord verschijnt, ook al staat het antwoord technisch gezien al klaar. Of een chatbot gebruikt kleine tussenwerpsels als ‘ah ja’ of ‘hmm’ om natuurlijker over te komen. "Dat zijn de technieken die zo verslavend werken", zegt De Ketelaere. "Ze willen met jou verder in die tunnel. Er zijn technieken gemaakt om niet gewoon het antwoord te geven op onze vragen, maar om echt in dialoog te gaan. Een menselijke dialoog."

Dat kan volgens de AI-expert een probleem worden wanneer gebruikers vergeten dat ze met technologie praten. "Op een bepaald moment heb je misschien niet meer door dat het gewoon een technologie is. "

Of een rouwbot uiteindelijk helpt of net hindert, valt volgens Knops dus niet los te zien van de manier waarop iemand hem gebruikt. "Weten dat je met een systeem, met een computersysteem, praat, blijft belangrijk."

"Als het helpend is en het helpt je vooruit, dan is dat iets anders. Als het echt verslavend is en je het idee hebt dat je niet meer zonder die technologie, of zonder die technische versie van degene die er niet meer is, kan, dan kunnen we dat natuurlijk onmogelijk nog gezond noemen."